Монголын хөдөө аж ахуй ба хөдөө аж ахуйн санхүүжилт

1.1

Товч үзүүлэлт

Хөдөө аж ахуй голчлон мал аж ахуйгаас бүрддэг. 2025 онд хөдөө аж ахуй, ойн аж ахуй, загас барилт, ан агнуурын салбар 8.04 их наяд төгрөгийн нэмэгдсэн өртөг бүтээсэн нь ойролцоогоор 2.27 тэрбум ам.доллар буюу ДНБ-ий 8.9 хувь (урьдчилсан) байна⁵¹². Салбарын эзлэх хувь 2015 онд 14.0 хувь байсан бол хүнд зуд болсон 2024 онд 7.3 хувь болж буурсан¹. 2025 онд хөдөө аж ахуйн нийт бүтээгдэхүүн 10.34 их наяд төгрөг буюу жилийн дундаж ханшаар ойролцоогоор 2.92 тэрбум ам.доллар байсны 81.3 хувийг мал аж ахуй бүрдүүлсэн (өөрсдийн тооцоо)⁹¹⁰⁶. Ажиллах хүчний судалгаагаар 2025 онд хөдөө аж ахуй, ойн аж ахуй, загас барилтын салбарт 315,100 хүн ажиллаж байсан нь нийт ажиллагчдын 23.2 хувь юм³.

Малын бараг бүх хэсгийг малчин өрхүүд эзэмшдэг. Мал тооллогоор 2025 оны эцэст 58.1 сая толгой мал тоологдсоны 23.9 сая нь хонь, 23.2 сая нь ямаа, 5.4 сая нь үхэр, 5.1 сая нь адуу, 501,000 нь тэмээ байна⁴. Малыг 248,000 өрх эзэмшиж байгаагийн 195,500 нь малчин өрх бөгөөд малчдын тоо 313,199 байна¹¹¹²¹³. Бэлчээр хөдөө аж ахуйн газрын 96.4 хувийг эзэлдэг бөгөөд газрын тухай хууль тогтоомжоор бэлчээрийг өмчлөхийг зөвшөөрдөггүй (өөрсдийн тооцоо)¹⁴¹⁵. Газар тариалан нь голчлон усалгаагүй улаан буудайн тариалалт бөгөөд ойролцоогоор 1.26 сая га талбайг хамардаг¹⁴.

Үйлдвэрлэлийн хэмжээ өвлийн нөхцөлөөс хамаардаг. Зуд гэдэг нь цас, мөсөн бүрхүүл эсвэл хүйтний улмаас мал бэлчиж чадахгүй болох өвлийн гамшиг юм. Үндэсний статистикийн хорооны (ҮСХ) мэдээгээр 2009/10 оны зудын дараа 2010 онд 10.3 сая, 2023/24 оны зудын дараа 2024 онд 9.4 сая толгой насанд хүрсэн мал хорогдсон бөгөөд энэ нь сүргийн 14.5 хувьтай тэнцэж байна (өөрсдийн тооцоо)¹⁶. Хөдөө аж ахуйн нэмэгдсэн өртөг 2010 онд 16.6 хувиар, 2024 онд 28.7 хувиар буурч, 2025 онд 33.2 хувиар өссөн⁵.

Экспорт голчлон БНХАУ-д чиглэдэг. UN Comtrade-д мэдээлэл бүхий хамгийн сүүлийн жил болох 2023 онд Монгол Улс 521 сая ам.долларын хөдөө аж ахуй, хүнсний бүтээгдэхүүн (БТКУС 01–24) экспортолж, 1.04 тэрбум ам.долларын бүтээгдэхүүн импортолсон гэж мэдээлсэн⁸. Энэхүү экспортын 83.6 хувь БНХАУ-д ногдсон⁸. Эдгээр бүлэгт хамаардаггүй ноолуур, ноос (БТКУС 51) 2023 онд 400.3 сая ам.долларын орлого оруулсан нь хөдөө аж ахуй, хүнсний бүтээгдэхүүний аль ч бүлгийнхээс их байна⁸. 2025 онд самнасан ямааны ноолуурын экспорт 332.5 сая ам.доллар, адууны махны экспорт 124.3 сая ам.долларт хүрсэн¹⁷.

Хөдөө аж ахуйн салбарын зээл төрийн хөтөлбөрт тулгуурладаг. 2026 оны наймдугаар сард банкуудын хөдөө аж ахуйд олгосон зээлийн үлдэгдэл 1.47 их наяд төгрөг буюу ойролцоогоор 409 сая ам.доллар, малчны зээлийн үлдэгдэл 1.29 их наяд төгрөг байсан бөгөөд нийлээд банкны зээлийн 5.7 хувийг эзэлж байна⁷⁶. 2025 оны эцэст хөдөө аж ахуйн салбарын зээлийн 81 хувийг төр болон хандивлагчийн хөтөлбөрийн хүрээнд, ихэвчлэн зах зээлийн хүүгээс доогуур хүүтэйгээр санхүүжүүлсэн (өөрсдийн тооцоо)⁷. 2014 оны хуулиар зохицуулагддаг малын индексжүүлсэн даатгал нь тухайн сумын малын хорогдол тогтоосон босгоос давсан тохиолдолд малчдад нөхөн төлбөр олгодог¹⁸.

100 тутмаас…

Ажил эрхлэлт, үйлдвэрлэл, газар, зээл, ялгаралд хөдөө аж ахуйн эзлэх жин

23.2

ажиллагч нь хөдөө аж ахуй, ойн аж ахуй, загас барилтын салбарт ажилладаг (2025)³

8.9

ДНБ-ий төгрөг нь хөдөө аж ахуй, ойн аж ахуй, загас барилт, ан агнуурын салбараас бүрддэг (2025, урьдчилсан)¹

96.4

га хөдөө аж ахуйн газар нь бэлчээр юм (2025)¹⁴

5.7

банкны зээлийн төгрөг нь хөдөө аж ахуй эсвэл малчдад олгогдсон (2026 оны наймдугаар сар)⁷

55.2

тонн хүлэмжийн хий нь хөдөө аж ахуйгаас ялгардаг (2022)¹⁹

195,500

2025 оны эцсийн байдлаар малчин өрхийн тоо¹²

9.4 сая

2023/24 оны зуд болсон 2024 онд хорогдсон насанд хүрсэн малын тоо¹⁶

332.5 сая ам.доллар

2025 онд экспортолсон самнасан ямааны ноолуурын үнийн дүн¹⁷

83.6%

2023 онд хөдөө аж ахуй, хүнсний бүтээгдэхүүний экспортод БНХАУ-ын эзэлсэн хувь⁸

Хөдөө аж ахуйн ДНБ-д эзлэх хувь

Нэмэгдсэн өртөг, ДНБ-д эзлэх хувь, урсгал үнээр, 2010–2025 он

Он	ДНБ-д эзлэх хувь (%)
2010	11.6
2011	10.2
2012	11.2
2013	13.4
2014	13.3
2015	14
2016	12.5
2017	11
2018	11.3
2019	11.5
2020	12.8
2021	13
2022	12.8
2023	9.8
2024	7.3
2025	8.9

Эх сурвалж: NSO — Үндэсний статистикийн хорооны (ҮСХ) тогтмол суурь онтой үндэсний тооцооны мэдээлэл. 2025 оны дүн урьдчилсан болно. ҮСХ 2026 оны есдүгээр сард 2019–2025 оны гинжин аргаар тооцсон туршилтын тодотгосон цувааг нийтэлсэн бөгөөд уг цуваагаар 2025 онд хөдөө аж ахуй ДНБ-ий 6.9 хувийг эзэлж байна. Энэхүү танилцуулгад ҮСХ-ны тогтмол суурь онтой бүтцийн хүснэгтийг ашигласан. Дэлхийн банкны тооцсон нэмэгдсэн өртгийн ДНБ-д эзлэх харьцаа бага зэрэг ялгаатай байна (2023 онд 9.9 хувь, 2022 онд 13.0 хувь)²¹.

Мал, төрлөөр

Мал тооллого, оны эцэст, сая толгой, 2010–2025 он

Он	Хонь (сая толгой)	Ямаа (сая толгой)	Үхэр (сая толгой)	Адуу (сая толгой)	Тэмээ (сая толгой)
2010	14.48	13.88	2.18	1.92	0.27
2011	15.67	15.93	2.34	2.11	0.28
2012	18.14	17.56	2.58	2.33	0.31
2013	20.07	19.23	2.91	2.62	0.32
2014	23.21	22.01	3.41	3	0.35
2015	24.94	23.59	3.78	3.3	0.37
2016	27.86	25.57	4.08	3.64	0.4
2017	30.11	27.35	4.39	3.94	0.43
2018	30.55	27.12	4.38	3.94	0.46
2019	32.27	29.26	4.75	4.21	0.47
2020	30.05	27.72	4.73	4.09	0.47
2021	31.09	26.46	5.02	4.32	0.45
2022	32.75	27.57	5.51	4.82	0.47
2023	29.41	24.62	5.35	4.83	0.47
2024	24.49	22.92	5.07	4.68	0.48
2025	23.86	23.17	5.44	5.13	0.5

Эх сурвалж: NSO — Малын тоо 2010 оны эцэст 32.7 сая толгой байсан бол 2022 онд хамгийн өндөр түвшин буюу 71.1 сая толгойд хүрсэн бөгөөд 2023/24 оны зудын дараа 2024 онд 57.6 сая толгой болж буурсан. 2025 оны эцэст малын тоо 58.1 сая толгой байна.

1.2

Хөдөө аж ахуйн санхүүжилтийн гол асуудлууд

Зудын эрсдэл ба хөдлөх барьцаа хөрөнгө

Малын тоо өвлийн нөхцөлөөс хамаардаг. Малын тоо 2022 онд 71.1 сая толгой байсан бол 2024 онд 57.6 сая болж буурсан бөгөөд 2024 онд 9.4 сая толгой насанд хүрсэн мал хорогдсон⁴¹⁶.

Хөдөө аж ахуйн зээлийн дийлэнх нь төрийн хөтөлбөрөөр олгогддог

Хөтөлбөрийн хүрээнд олгосон зээл 2023 онд 104.0 тэрбум төгрөг байсан бол 2025 оны эцэст 1.23 их наяд төгрөг болж өссөн бөгөөд хөдөө аж ахуйн салбарын банкны зээлийн 81 хувийг эзэлж байна⁷.

Малчны зээлийн хүү өндөр

2025 оны арван хоёрдугаар сард шинээр олгосон малчны зээлийн хүү 22.1 хувь байсан бол хөтөлбөрийн зээлийг оролцуулсан нийт шинэ төгрөгийн зээлийн хүү 16.7 хувь, хөдөө аж ахуйн салбарын зээлийн хүү 9.2 хувь байсан²².

Даатгалын хамрагдалт бага

2025 онд даатгагчид малын индексжүүлсэн даатгалын 2,555 гэрээ байгуулж, 3.18 тэрбум төгрөгийн хураамж төвлөрүүлсэн бөгөөд брокерууд хувь хүний 19,350 гэрээ борлуулсан²³.

Газар тариалангийн ургац бага, тогтворгүй

2010–2025 онд улаан буудайн ургац нэг га-гаас 5.6–16.8 центнер байсан бөгөөд 2025 онд хураасан 294,500 тонн үр тариа 2024 оныхоос гуравны нэгээр бага байсан²⁴²⁵.

Малын гаралтай ялгарал ба доройтсон бэлчээр

2022 онд хүлэмжийн хийн ялгарлын 55.2 хувь хөдөө аж ахуйгаас үүссэн бөгөөд 2025 онд судалгаанд хамрагдсан бэлчээрийн 15.1 хувь их буюу маш их доройтсон байна (өөрсдийн тооцоо)¹⁹²⁶.

Мэдээллийг үндэсний болон олон улсын эх сурвалжаас авсан. Үндэсний тооцоо, мал тооллого, газар тариалангийн статистик, үнэ, хүнсний хангамж болон гадаад худалдааны үндэсний мэдээг Үндэсний статистикийн хорооноос (ҮСХ) авсан бөгөөд 2025 оны үндэсний тооцоо урьдчилсан дүн юм. Энэхүү танилцуулгад ҮСХ-ны тогтмол суурь онтой үндэсний тооцоог ашигласан. 2026 оны есдүгээр сард нийтэлсэн, гинжин аргаар тооцсон тодотгосон цуваа 2019–2025 оны хувьд өөр утга гаргадаг. Банкны зээлийн салбарын бүтэц, хүү, ногоон зээлийн мэдээг Монголбанкны статистикийн мэдээллийн сангаас авсан бөгөөд 2026 оны сарын мэдээ урьдчилсан, эзлэх хувийг өөрсдийн тооцоогоор гаргасан. Банк бус санхүүгийн байгууллага, даатгалын мэдээг Санхүүгийн зохицуулах хорооноос авсан. Газрын зураг дээрх түнш улсаарх худалдааны мэдээ нь Монгол Улсын мэдээлсэн хамгийн сүүлийн жил болох 2023 оны UN Comtrade-ийн мэдээ юм. Хуулиудыг legalinfo.mn сайтаас нягталсан. 2022–2026 оны хөнгөлөлттэй зээлийн хөтөлбөрүүдийн гүйцэтгэлийн албан ёсны мэдээлэл олдоогүй.

Энэ хуудсанд иш татсан эх сурвалжууд

Industrial composition of GDP by economic activity, by year 1990-2025, table DT_NSO_0500_002V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
WDI – Agriculture, forestry, and fishing, value added (current US$), NV.AGR.TOTL.CD (API, JSON) — World Bankбаталгаажсан
Employment by economic activities, sex, age group, aimags and the Capital, by year (Labour Force Survey), table DT_NSO_0400_035V7_1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Number of livestock by type of livestock, bag, khoroo and by year (end-of-year livestock census), table DT_NSO_1001_021V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
GDP by production approach, at current prices and fixed base-year prices, by year 1990-2025, table DT_NSO_0500_001V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Exchange Rates (ER) dataset – Mongolia, domestic currency per US$ (end of period and period average) — International Monetary Fund (IMF), Statistics Departmentбаталгаажсан
Statistics database, Banking sector's loan indicators, Total loan by economic activities, Outstanding loan (report 98, JSON API, monthly, million MNT) — Bank of Mongoliaбаталгаажсан
UN Comtrade – Mongolia, agri-food trade (HS chapters 01–24) by partner, 2023 (public preview API, JSON) — United Nations Statistics Divisionбаталгаажсан
Gross livestock output, by year 2000-2025, table DT_NSO_1001_001V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Gross output of crops, by year 2000-2025, table DT_NSO_1002_001V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Number of households with livestock (Maltai urkh) by bag, khoroo and by year, table DT_NSO_1001_022V4 (PXWeb API, English, table named 'number of herder households', indicator 'households with livestock') — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Number of herder households by bag, khoroo and by year, table DT_NSO_1001_027V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Number of herdsmen by bag, khoroo and by year, table DT_NSO_1001_022V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Agricultural land by aimag and the Capital city, by year (pasture, hayfields, cropland), table DT_NSO_2400_029V2 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Law on Land (Газрын тухай, revised version), consolidated text (HTML, Mongolian) — Unified Legal Information System of Mongolia (Legal Institute, Ministry of Justice and Home Affairs)баталгаажсан
Losses of adult animals by type of livestock, bag, khoroo and by year, table DT_NSO_1001_029V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Export by main commodities, by year (DT_NSO_1400_006V2_year) and by month cumulative (DT_NSO_1400_006V2_month) (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Law on Index-based Livestock Insurance (Малын индексжүүлсэн даатгалын тухай), consolidated text (HTML, Mongolian) — Unified Legal Information System of Mongoliaбаталгаажсан
Mongolia's First Biennial Transparency Report under the Paris Agreement, 31 December 2025 (PDF, English, copy of the UNFCCC submission hosted by Climate Policy Radar) — Ministry of Environment and Climate Change of Mongolia, Climate Change Research and Cooperation Centreбаталгаажсан
GDP by production approach, at current prices and chain-linked volume measures (reference year 2024), pilot estimation, by year 2019-2025, table DT_NSO_0500_001V3 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
WDI – Agriculture, forestry, and fishing, value added (% of GDP), NV.AGR.TOTL.ZS (API, JSON) — World Bankбаталгаажсан
Statistics database, Weighted interest rate by industrial and sectoral classification (report 172, JSON API, monthly, percent per year) — Bank of Mongoliaбаталгаажсан
Insurance sector consolidated report, year-end 2025 (PDF, mn) — Financial Regulatory Commissionбаталгаажсан
Yields of staple agricultural crops per hectare by type of crop, aimags and the Capital, by year, table DT_NSO_1002_006V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Harvested crop of cereals, potatoes, vegetables and fodder crops by aimags and the Capital, by year 1960-2025, table DT_NSO_1002_005V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Second National Report on Assessing the Impacts of Rangeland Use through Photo Monitoring, chapter 3, the condition of Mongolia's rangelands based on photo monitoring results 2020-2025 (PDF, English) — General Agency for Land Administration and Management, Geodesy and Cartographyбаталгаажсан

ⓘ

Хиймэл оюуны тусламжтай бэлтгэж, редактор хянасан агуулга: Энэ хуудсыг хиймэл оюуны тусламжтайгаар бэлтгэж, редактор хянан үзсэн болно. (сүүлд хянасан: 2026 оны аравдугаар сар) Хянан үзсэн хэдий ч алдаа эсвэл хуучирсан утга үлдсэн байж болзошгүй тул чухал тоон үзүүлэлтийг ашиглахаасаа өмнө холбоост анхдагч эх сурвалжтай тулган шалгана уу. Энд байгаа мэдээлэл нь хөрөнгө оруулалтын, хууль зүйн болон санхүүгийн зөвлөгөө болохгүй.

Нэмэлт мэдээлэл авах болон санал хүсэлт илгээхийг хүсвэл дараах хаягаар холбогдоно уу serkan.veziroglu@prosperaimpact.com.