Хэмжээ ба өсөлт
Хөдөө аж ахуй, ойн аж ахуй, загас барилт, ан агнуурын нэмэгдсэн өртөг урсгал үнээр 2010 онд 1.14 их наяд төгрөг байсан бол 2025 онд 8.04 их наяд төгрөг (урьдчилсан) болж өссөн1. Салбарын ДНБ-д эзлэх хувь 2015 онд 14.0 хувьд хүрч, 2020–2022 онд 13 орчим хувьтай байсан бөгөөд 2023 онд 9.8 хувь, 2024 онд 7.3 хувь болж буурсны дараа 2025 онд 8.9 хувь болж сэргэсэн2. Ам.доллараар илэрхийлбэл нэмэгдсэн өртөг 2024 онд 1.73 тэрбум ам.доллар байсан бол 2025 онд 2.27 тэрбум ам.долларт хүрсэн3. Жилийн дундаж ханшаар төгрөг 2015–2017 онд нэг ам.доллартай харьцахдаа 1,970 төгрөгөөс 2,440 төгрөг болж суларсан бөгөөд эдгээр жилд ам.доллараар илэрхийлсэн нэмэгдсэн өртөг буурсан43.
Өсөлт цаг агаарын нөхцөлөөс хамаардаг. Мал сүргийн тоо өсөж байсан 2012–2015 онд хөдөө аж ахуйн нэмэгдсэн өртөг жил бүр 10–21 хувиар өссөн бол 2017 онд бага зэрэг буурч, 2021, 2023, 2024 онд буурсан. 2024 оны 28.7 хувийн бууралт нь 9.4 сая толгой насанд хүрсэн мал хорогдсонтой холбоотой бөгөөд 2025 онд үйлдвэрлэл 33.2 хувиар сэргэсэн15. ДНБ 2024 онд 5.1 хувиар, 2025 онд 6.8 хувиар өссөн1. Тодотгосон улирлын үндэсний тооцоогоор 2026 оны эхний хагас жилд хөдөө аж ахуй 11.6 хувиар, ДНБ 10.4 хувиар өссөн6. ҮСХ 2026 оны есдүгээр сард 2019–2025 оны үндэсний тооцооны гинжин аргаар тооцсон, тодотгосон цувааг нийтэлсэн бөгөөд уг цуваагаар 2025 онд хөдөө аж ахуй ДНБ-ий 6.9 хувийг эзэлж байна. Энэхүү танилцуулгад 2010 оноос хойших цувааны нийцтэй байдлыг хадгалах үүднээс тогтмол суурь онтой цувааг ашигласан7.
Нийт бүтээгдэхүүний дийлэнхийг мал аж ахуй бүрдүүлдэг. 2025 онд хөдөө аж ахуйн нийт бүтээгдэхүүн 10.34 их наяд төгрөг байсны 8.41 их наяд төгрөгийг мал аж ахуй, 1.93 их наяд төгрөгийг газар тариалан бүрдүүлсэн89. Газар тариалангийн эзлэх хувь зудын дараа мал аж ахуйн бүтээгдэхүүн буурч, газар тариалан сайн ургац авсан 2024 онд хамгийн өндөр буюу 29.1 хувьд хүрсэн (өөрсдийн тооцоо)89.
| Үзүүлэлт | 2015 | 2020 | 2023 | 2024 | 2025 |
|---|---|---|---|---|---|
| ДНБ, урсгал үнээр (их наяд төгрөг) | 22.89 | 37.45 | 70.44 | 80.66 | 89.94* |
| ДНБ (тэрбум ам.доллар, Дэлхийн банк) | 11.62 | 13.31 | 20.33 | 23.79 | 25.37 |
| ДНБ-ий бодит өсөлт (%) | 2.4 | −4.6 | 7.4 | 5.1 | 6.8* |
| Хөдөө аж ахуй, ойн аж ахуй, загас барилт, ан агнуурын нэмэгдсэн өртөг (их наяд төгрөг) | 3.22 | 4.86 | 6.99 | 5.88 | 8.04* |
| Хөдөө аж ахуйн нэмэгдсэн өртөг (тэрбум ам.доллар, Дэлхийн банк) | 1.64 | 1.73 | 2.02 | 1.73 | 2.27 |
| Хөдөө аж ахуйн ДНБ-д эзлэх хувь (%) | 14.0 | 12.8 | 9.8 | 7.3 | 8.9* |
| Хөдөө аж ахуйн бодит өсөлт (%) | 10.7 | 5.8 | −8.9 | −28.7 | 33.2* |
| Хөдөө аж ахуйн нийт бүтээгдэхүүн (их наяд төгрөг) | 4.29 | 6.24 | 9.10 | 8.20 | 10.34 |
| Хөдөө аж ахуй, ойн аж ахуй, загас барилтын салбарын ажиллагчид (мянга) | 327.6 | 352.0 | 361.9 | 305.0 | 315.1 |
| Мал, оны эцэст (сая толгой) | 55.98 | 67.07 | 64.68 | 57.65 | 58.10 |
| Хүн ам, оны эцэст (сая) | 3.06 | 3.37 | 3.51 | 3.55 | 3.59 |
| ХҮИ-ийн инфляц, жилийн дундаж (%) | 6.6 | 3.7 | 10.4 | 6.8 | 8.6 |
| Нэг ам.долларын ханш, төгрөгөөр, жилийн дундаж | 1,970.31 | 2,813.29 | 3,465.74 | 3,389.98 | 3,545.14 |
Хөдөө аж ахуй эрхлэгчид
Мал аж ахуй нь өрхийн түвшинд эрхэлдэг үйл ажиллагаа юм. 2025 оны эцэст 248,000 өрх мал эзэмшиж байсны 195,500 өрхийн хувьд мал аж ахуй амьжиргааны гол эх үүсвэр байна1516. Малчин өрхийн тоо 2013 онд 145,300 байсан бол түүнээс хойш өссөн байна. Харин малчдын тоо 2025 онд 313,199 байгаа нь 2010 онд тоологдсон 326,565-тай ойролцоо байна1617. Хөвсгөл, Өвөрхангай, Архангай аймгийг багтаасан, төв болон баруун хэсэгт орших Хангайн бүс нийт малчдын 41.3 хувийг эзэлж байна (өөрсдийн тооцоо)17.
2025 онд хөдөө аж ахуй, ойн аж ахуй, загас барилтын салбарт 315,100 хүн ажиллаж байсан нь нийт ажиллагчдын 23.2 хувь бөгөөд 2010 онд энэ үзүүлэлт 33.5 хувь байсан11. Дэлхийн банкнаас нийтэлсэн ОУХБ-ын загварчилсан үнэлгээгээр 2025 онд 27.0 хувь байна18. Хөдөөгийн хүн ам 2017 оноос хойш нэг сая орчим хэвээр байгаа бол хотын хүн ам 2.56 сая болж өссөн тул хөдөөгийн хүн амын эзлэх хувь 2025 онд 28.8 хувь болж буурсан13. Хөдөө орон нутагт ядуурлын түвшин өндөр байна. 2022 оны Өрхийн нийгэм, эдийн засгийн судалгаагаар хөдөөгийн хүн амын 35.6 хувь үндэсний ядуурлын шугамаас доогуур амьжиргаатай байсан бөгөөд энэ үзүүлэлт хотод 23.0 хувь, улсын дунджаар 27.1 хувь байсан19.
| Бүс | Малчид, 2010 | Малчид, 2025 | Малчдын эзлэх хувь, 2025 (%) |
|---|---|---|---|
| Баруун бүс | 88,128 | 79,217 | 25.3 |
| Хангайн бүс | 134,463 | 129,330 | 41.3 |
| Төвийн бүс | 61,561 | 61,450 | 19.6 |
| Зүүн бүс | 37,109 | 37,725 | 12.0 |
| Улаанбаатар | 5,304 | 5,477 | 1.7 |
| Монгол Улс | 326,565 | 313,199 | 100 |
Газар
2023 оноос хэрэглэж буй газрын балансаар хөдөө аж ахуйн газар 134.1 сая га бөгөөд үүнээс 129.3 сая га нь бэлчээр, 1.95 сая га нь хадлангийн талбай, 1.26 сая га нь тариалангийн талбай байна22. 2025 онд тариалангийн талбайн зөвхөн 25,200 га нь усалгаатай байсан22. ФАО-гийн мэдээгээр 2024 онд 87,900 га талбай усалгааны системээр тоноглогдсон бөгөөд 59,500 га талбайг бодитоор усалсан байна23. Өмнөх ангиллаар гаргасаар байгаа газрын нэгдмэл сангийн хүснэгтэд хөдөө аж ахуйн газрыг 107.4 сая га гэж тусгасан24.
Бэлчээр төрийн өмчид хэвээр байна. Газрын тухай хуулиар бэлчээрийг өмчлөлөөс хасаж, малчин өрхийн бүлэгт гэрээгээр ашиглуулахаар заасан. Тариалангийн газрыг 15–60 жилийн хугацаатай эзэмших эрхийн гэрчилгээгээр эзэмшүүлдэг бөгөөд уг эрхийг зөвхөн Монгол Улсын иргэн, хуулийн этгээдийн хооронд барьцаалж болно25. Малчин өрх бэлчээр, хадлангийн талбайн газрын төлбөр төлдөггүй26. 2021 оноос сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал бэлчээрийн даацыг харгалзан мал тутамд 2,000 төгрөг хүртэлх малын тоо толгойн албан татвар ногдуулах эрхтэй болсон27. 2026 оны аравдугаар сарын байдлаар legalinfo.mn сайтад бэлчээрийн тухай бие даасан хууль олдоогүй.
| Үзүүлэлт | Мянган га | Хөдөө аж ахуйн газарт эзлэх хувь |
|---|---|---|
| Нийт нутаг дэвсгэр | 156,411.6 | – |
| Хөдөө аж ахуйн газар (аймгийн газрын баланс, 2023 оноос мөрдөж буй ангилал) | 134,108.8 | 100 |
| үүнээс бэлчээр | 129,323.4 | 96.4 |
| үүнээс хадлангийн талбай | 1,945.1 | 1.5 |
| үүнээс тариалангийн талбай | 1,258.9 | 0.9 |
| үүнээс усалгаатай тариалангийн талбай | 25.2 | – |
| Атаршсан газар | 217.2 | – |
| Хөдөө аж ахуйн газар (улсын газрын нэгдмэл сангийн хүснэгт, өмнөх ангилал) | 107,429.5 | – |
| Усалгааны байгууламжтай газар (ФАО, 2024) | 87.9 | – |
| Бодитоор усалсан талбай (ФАО, 2024) | 59.5 | – |
Энэ хуудсанд иш татсан эх сурвалжууд
- GDP by production approach, at current prices and fixed base-year prices, by year 1990-2025, table DT_NSO_0500_001V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
- Industrial composition of GDP by economic activity, by year 1990-2025, table DT_NSO_0500_002V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
- WDI – Agriculture, forestry, and fishing, value added (current US$), NV.AGR.TOTL.CD (API, JSON) — World Bankбаталгаажсан
- Exchange Rates (ER) dataset – Mongolia, domestic currency per US$ (end of period and period average) — International Monetary Fund (IMF), Statistics Departmentбаталгаажсан
- Losses of adult animals by type of livestock, bag, khoroo and by year, table DT_NSO_1001_029V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
- GDP by production approach, current prices and chain-linked volume measures, 19 divisions, pilot estimation, by quarter (cumulative), table DT_NSO_0500_001V4 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
- GDP by production approach, at current prices and chain-linked volume measures (reference year 2024), pilot estimation, by year 2019-2025, table DT_NSO_0500_001V3 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
- Gross livestock output, by year 2000-2025, table DT_NSO_1001_001V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
- Gross output of crops, by year 2000-2025, table DT_NSO_1002_001V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
- WDI – GDP (current US$), NY.GDP.MKTP.CD (API, JSON) — World Bankбаталгаажсан
- Employment by economic activities, sex, age group, aimags and the Capital, by year (Labour Force Survey), table DT_NSO_0400_035V7_1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
- Number of livestock by type of livestock, bag, khoroo and by year (end-of-year livestock census), table DT_NSO_1001_021V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
- Population of Mongolia by sex and urban/rural, by year, table DT_NSO_0300_027V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
- Inflation rate, end of year and annual average, table DT_NSO_0600_013V2 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
- Number of households with livestock (Maltai urkh) by bag, khoroo and by year, table DT_NSO_1001_022V4 (PXWeb API, English, table named 'number of herder households', indicator 'households with livestock') — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
- Number of herder households by bag, khoroo and by year, table DT_NSO_1001_027V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
- Number of herdsmen by bag, khoroo and by year, table DT_NSO_1001_022V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
- WDI – Employment in agriculture (% of total employment) (modeled ILO estimate), SL.AGR.EMPL.ZS (API, JSON) — World Bankбаталгаажсан
- Poverty main indicators by region and location, by year 1995-2020 (DT_NSO_1900_007V1) and 2022 (DT_NSO_1900_007V12) (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
- WDI – Rural population (% of total population), SP.RUR.TOTL.ZS (API, JSON) — World Bankбаталгаажсан
- WDI – Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population), SI.POV.NAHC (API, JSON) — World Bankбаталгаажсан
- Agricultural land by aimag and the Capital city, by year (pasture, hayfields, cropland), table DT_NSO_2400_029V2 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
- Land Use domain bulk download, all data normalized, Mongolia rows (CSV in ZIP, English) — Food and Agriculture Organization of the United Nationsбаталгаажсан
- Unified land territory of Mongolia by main type and by year, table DT_NSO_2400_001V1 (source General Agency for Land Administration and Management, Geodesy and Cartography) (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
- Law on Land (Газрын тухай, revised version), consolidated text (HTML, Mongolian) — Unified Legal Information System of Mongolia (Legal Institute, Ministry of Justice and Home Affairs)баталгаажсан
- Law on Land Fees (Газрын төлбөрийн тухай), consolidated text (HTML, Mongolian) — Unified Legal Information System of Mongoliaбаталгаажсан
- Law on Livestock Head Tax (Малын тоо толгойн албан татварын тухай), consolidated text (HTML, Mongolian) — Unified Legal Information System of Mongoliaбаталгаажсан
Нэмэлт мэдээлэл авах болон санал хүсэлт илгээхийг хүсвэл дараах хаягаар холбогдоно уу serkan.veziroglu@prosperaimpact.com.