Монголын хөдөө аж ахуй | Үйлдвэрлэл, худалдаа, үнэ

3.1

Мал аж ахуй

Жил бүрийн мал тооллогоор 2025 оны эцэст 58.1 сая толгой мал тоолуулсан байна¹. Нийт малын тавны дөрвийг хонь (23.9 сая), ямаа (23.2 сая) эзэлж байгаа бөгөөд үүнээс гадна 5.4 сая үхэр, 5.1 сая адуу, 501,000 тэмээ тоолуулсан байна¹. 2009/10 оны зудын дараа малын тоо бараг жил бүр өсөж, 2019 онд 70.97 сая, 2022 онд 71.1 сая толгойд хүрсэн бөгөөд үүний дараа 2023 онд 64.7 сая, 2024 онд 57.6 сая болж буурсан байна¹. 2025 оны эцэст адууны тоо тухайн хугацааны хамгийн өндөр түвшинд хүрч, үхрийн тоо 5.4 сая болж сэргэсэн бол хонины тоо 2022 оны түвшнээсээ 27 хувиар бага хэвээр байна (өөрсдийн тооцоо)¹. 2024 онд Монгол Улс адууны тоогоор дэлхийд дөрөвдүгээр байр эзэлж, адууны мах үйлдвэрлэлээр мөн дөрөвдүгээр байрт орсон байна (FAOSTAT-ын мэдээнд үндэслэсэн өөрсдийн эрэмбэлэлт)².

Насанд хүрсэн малын хорогдол өвлийн нөхцөлөөс хамаарч хэлбэлздэг. 2011–2017 оны ихэнх жилд хорогдол 1 сая толгойгоос бага байсан бол 2018 онд 2.6 сая, 2021 онд 3.0 сая, 2023 онд 4.9 сая, 2024 онд 9.4 сая толгой буюу нийт малын 14.5 хувьд хүрсэн байна (өөрсдийн тооцоо)³. 2025 онд хорогдол 358,900 толгой болж, 2007 оноос хойших хамгийн бага түвшинд хүрсэн байна³⁴. 2026 оны эхний хагас жилд 348,500 толгой мал хорогдсон байна (өмнөх оны мөн үед 188,500 толгой)⁵.

2025 онд 699,900 тонн мах үйлдвэрлэсэн нь 2024 оны 453,100 тонноос өссөн үзүүлэлт юм⁶. Ноолуурын үйлдвэрлэл 2020 онд 11,520 тонн буюу хамгийн өндөр түвшинд хүрч, 2025 онд 8,836 тонн байсан бол мөн хугацаанд ноосны үйлдвэрлэл 35,919 тонноос 23,742 тонн болж буурсан байна⁶. 2025 онд 295,400 тонн сүү үйлдвэрлэсэн бөгөөд ҮСХ-ны 2019 оноос өмнөх сүүний мэдээ өөр тодорхойлолтод суурилсан тул харьцуулах боломжгүй юм⁶⁷.

Насанд хүрсэн малын хорогдол

Жилийн туршид хорогдсон насанд хүрсэн мал, сая толгой, 2010–2025 он

Он	Насанд хүрсэн малын хорогдол (сая толгой)
2010	10.32
2011	0.65
2012	0.43
2013	0.79
2014	0.4
2015	0.63
2016	1.45
2017	0.89
2018	2.64
2019	1.12
2020	2.06
2021	3.01
2022	0.67
2023	4.92
2024	9.36
2025	0.36

Эх сурвалж: NSO — Мал тооллогын мэдээллээр тухайн хуанлийн жилд хэвийн бус шалтгаанаар хорогдсон насанд хүрсэн малын нийт тоо. 2010 болон 2024 оны өндөр үзүүлэлт 2009/10 болон 2023/24 оны зудтай өвөлтэй холбоотой. 2026 оны эхний хагас жилд 348,500 толгой мал хорогдсон байна.

Насанд хүрсэн малын хорогдол, сүргийн тоонд эзлэх хувиар

Жилийн хорогдол, өмнөх оны эцсийн малын тоонд эзлэх хувь, 2010–2025 он

Он	Хорогдлын түвшин (%)
2010	23.4
2011	2
2012	1.2
2013	1.9
2014	0.9
2015	1.2
2016	2.6
2017	1.4
2018	4
2019	1.7
2020	2.9
2021	4.5
2022	1
2023	6.9
2024	14.5
2025	0.6

Эх сурвалж: NSO — ҮСХ-ны хорогдлын мэдээлэл болон өмнөх оны эцсийн мал тооллогод үндэслэсэн өөрсдийн тооцоо (жишээлбэл, 2024 онд 64.68 сая толгойгоос 9.36 сая толгой).

Махны үйлдвэрлэл

Махны үйлдвэрлэл, мянган тонн, 2010–2025 он

Он	Мах (мянган тонн)
2010	241.1
2011	251.3
2012	263.4
2013	299.3
2014	291.7
2015	448.2
2016	401.6
2017	426.2
2018	515.2
2019	543.8
2020	746.2
2021	507
2022	650.1
2023	668.6
2024	453.1
2025	699.9

Эх сурвалж: NSO — Мал их хэмжээгээр хорогдсон буюу нядалсан онуудад махны үйлдвэрлэл нэмэгдэж, дараагийн онуудад буурдаг. 2024 онд махны үйлдвэрлэл 453,100 тонн болж буурсан нь 9.4 сая насанд хүрсэн мал хорогдсонтой холбоотой.

Ноолуур, ноосны үйлдвэрлэл

Үйлдвэрлэл, тонн, 2010–2025 он

Он	Ноос (тонн)	Ноолуур (ямааны ноолуур) (тонн)
2010	17,118	6,516
2011	16,166	5,472
2012	17,487	6,326
2013	20,229	7,010
2014	22,319	7,727
2015	25,874	8,053
2016	27,503	8,591
2017	30,766	9,330
2018	33,269	9,967
2019	34,342	10,689
2020	35,919	11,520
2021	33,176	10,721
2022	35,153	10,371
2023	29,864	10,609
2024	24,250	8,688
2025	23,742	8,836

Эх сурвалж: NSO — Ноолуурын үйлдвэрлэл 2020 онд хамгийн өндөр түвшин буюу 11,520 тоннд хүрсэн бөгөөд 2025 онд 8,836 тонн байна. ҮСХ ноосыг малын төрлөөр ангилж гаргадаггүй.

4^{-р байр}

Адуу

4.68 сая толгой сүргийн тоогоор дэлхийд эзлэх байр, 2024 он²

4^{-р байр}

Адууны мах

61,158 тонн үйлдвэрлэлээр дэлхийд эзлэх байр, 2024 он²

12^{-р байр}

Ямаа

22.9 сая толгой сүргийн тоогоор дэлхийд эзлэх байр, 2024 он²

13^{-р байр}

Тэмээ

480,600 толгой сүргийн тоогоор дэлхийд эзлэх байр, 2024 он²

Дэлхийн мал аж ахуйн үйлдвэрлэлд Монгол Улсын эзлэх байр суурь, 2024 он

Үзүүлэлт	Монгол Улс	Дэлхийд эзлэх байр	Дэлхийн дүнд эзлэх хувь (%)
Адуу (толгой)	4.68 сая	4	8.33
Адууны мах (тонн)	61,158	4	8.18
Ямаа (толгой)	22.9 сая	12	1.93
Тэмээ (толгой)	480,600	13	1.08
Хонь (толгой)	24.5 сая	14	1.80
Тэмээний мах (тонн)	11,572	14	–
Ямааны мах (тонн)	63,789	16	–
Хонины мах (тонн)	133,288	19	–

Эх сурвалж: FAO — FAOSTAT-ын үйлдвэрлэлийн файлд (2025 оны арван хоёрдугаар сарын хувилбар) үндэслэн улс орнуудыг өөрсдөө эрэмбэлсэн бөгөөд эх газрын Хятадыг тусад нь тооцсон. Адуу болон адууны махны эзлэх хувийг FAOSTAT-ын дэлхийн нийт дүнтэй харьцуулсан. FAOSTAT ноолуурын үзүүлэлтийг нийтэлдэггүй тул ноолуурын дэлхийд эзлэх байрыг харуулаагүй.

Мал тооллого, төрлөөр (мянган толгой, оны эцэст)

Малын төрөл	2010	2015	2020	2022	2023	2024	2025
Хонь	14,480.4	24,943.1	30,049.4	32,747.7	29,409.4	24,491.1	23,862.5
Ямаа	13,883.2	23,592.9	27,720.3	27,569.4	24,618.2	22,920.2	23,170.3
Үхэр	2,176.0	3,780.4	4,732.0	5,512.8	5,350.8	5,074.6	5,441.5
Адуу	1,920.3	3,295.3	4,093.9	4,821.1	4,829.7	4,683.2	5,128.7
Тэмээ	269.6	368.0	472.9	470.5	473.9	480.6	501.3
Бүгд	32,729.5	55,979.7	67,068.5	71,121.5	64,681.9	57,649.7	58,104.2
Жилийн туршид хорогдсон насанд хүрсэн мал	10,319.9	625.6	2,064.1	667.5	4,921.5	9,364.1	358.9

Эх сурвалж: NSO — Мал тооллогыг жил бүрийн арван хоёрдугаар сард явуулдаг. 2009/10 оны зудын өмнө буюу 2009 оны эцэст малын тоо 44.0 сая толгой байсан.

Мал аж ахуйн бүтээгдэхүүн

Бүтээгдэхүүн	2015	2020	2023	2024	2025
Мах (мянган тонн)	448.2	746.2	668.6	453.1	699.9
Сүү (мянган тонн)	695.3	200.2	266.3	252.9	295.4
Ноос (тонн)	25,874	35,919	29,864	24,250	23,742
Ноолуур (тонн)	8,053	11,520	10,609	8,688	8,836
Арьс шир (мянган ширхэг)	12,878	15,649	14,428	11,010	12,658

Эх сурвалж: NSO — 2019 оноос өмнөх сүүний мэдээлэл өөр тодорхойлолтоор гарсан тул дараах онуудын мэдээлэлтэй харьцуулах боломжгүй.

Сүүний үйлдвэрлэл

Мянган тонн, 2019–2025 он

Он	Сүү (мянган тонн)
2019	193.2
2020	200.2
2021	186.6
2022	220.7
2023	266.3
2024	252.9
2025	295.4

Эх сурвалж: NSO — ҮСХ-ны сүүний мэдээлэл 2018 онд 719,872 тонн байсан бол 2019 онд 193,245 тонн болж буурсан нь тодорхойлолтын өөрчлөлттэй холбоотой бөгөөд мета мэдээлэлд энэ талаар тайлбар байхгүй тул цувааг 2019 оноос эхлүүлсэн. Хоёр үеийн мэдээллийг хооронд нь харьцуулах боломжгүй.

3.2

Газар тариалан

Улаан буудай гол таримал юм. 2025 онд улаан буудайг 277,100 га талбайд тариалсан нь үр тарианы талбайн 89 хувь болно (өөрсдийн тооцоо)⁸. Улаан буудайн талбай 2010 онд 250,200 га байсан бол 2021 онд 392,500 га болж нэмэгдсэн бөгөөд түүнээс хойш буурч байна⁸. Ургацын түвшин бага бөгөөд хур тунадаснаас хамаардаг. 2025 онд нэг га-гаас 9.7 центнер улаан буудай хураасан бол 2024 онд 12.5 центнер хураасан бөгөөд 2015 онд 5.6, 2017 онд 6.3 центнер хүртэл буурч байсан⁹. 2025 онд 294,500 тонн үр тариа хураасан бөгөөд 2024 онд 443,200 тонн, 2021 онд 2010 оноос хойших хамгийн өндөр дүн болох 614,500 тонн хураасан байна¹⁰.

Бусад таримлын талбай тэлсэн байна. Тэжээлийн ургамлын талбай 2010 онд 11,100 га байсан бол 2025 онд 93,400 га болж, хүнсний ногооны талбай 7,000 га-гаас 16,300 га болж нэмэгдсэн байна⁸. Хүнсний ногооны ургац өсөж, 2024 онд 282,300 тонн, 2025 онд 239,800 тонн болсон байна¹⁰. Төмсний ургац 2024 онд 251,400 тонн байсан бол 2025 онд 114,100 тонн болж буурсан байна¹⁰. 2025 онд 1.81 сая тонн байгалийн хадлангийн өвс бэлтгэсэн нь 2010 оноос хойших хамгийн их хэмжээ юм¹¹. Төрийн өмчит Хөдөө аж ахуйн корпораци тариаланчдад үрийн буудай, бордоо, техник борлуулдаг¹².

Тариалсан талбай, ургамлын төрлөөр

Мянган га, 2010–2025 он

Он	Улаан буудай (мянган га)	Бусад үр тариа (мянган га)	Тэжээлийн ургамал (мянган га)	Төмс (мянган га)	Хүнсний ногоо (мянган га)
2010	250.2	9	11.1	13.8	7
2011	291.4	8.6	10.9	15.4	7.8
2012	297.3	8.9	13.8	16.8	7.9
2013	275.6	17.7	14.4	15.5	8.3
2014	291.2	23.8	17	13.2	8.7
2015	361.2	29.5	23.8	12.8	7.7
2016	355.1	22.7	29.9	14.9	8.9
2017	365.7	25.2	26.2	15.1	8.4
2018	342.4	24.4	46.3	12.9	8.9
2019	343.5	25.9	43.8	14.9	8.4
2020	377	31.1	84.5	19	10.6
2021	392.5	40.2	108.3	21.4	11.2
2022	358	27.1	73.5	21	14.2
2023	335.8	27.3	106.9	19.4	15.8
2024	317.7	36.6	100.8	19.6	20.2
2025	277.1	33.8	93.4	13.4	16.3

Эх сурвалж: NSO — “Бусад үр тариа” нь нийт үр тарианаас улаан буудайг хассан дүн юм (өөрсдийн тооцоо). Рапс зэрэг техникийн ургамлыг харуулаагүй.

Үр тарианы ургац

Мянган тонн, 2010–2025 он

Он	Үр тариа (мянган тонн)
2010	355.1
2011	446.1
2012	479.3
2013	387
2014	518.8
2015	216.3
2016	483.5
2017	238.1
2018	453.8
2019	433.3
2020	430.3
2021	614.5
2022	428.6
2023	470.3
2024	443.2
2025	294.5

Эх сурвалж: NSO — 2025 онд үр тарианы талбайн 89 хувийг улаан буудай эзэлж байна. ҮСХ-ны ургацын хүснэгтэд улаан буудайг тусад нь харуулдаггүй. 2015, 2017 болон 2025 онд улаан буудайн нэг га-гаас авсан ургац 10 центнерээс доош буурсан тул хураасан ургац бага байсан.

Улаан буудайн ургац цаг агаараас хамаарч хэлбэлздэг

Улаан буудайн нэг га-гаас авсан ургац, ц/га, 2010–2025 он

Он	Улаан буудай (ц/га)
2010	13.8
2011	15
2012	15.6
2013	13.4
2014	16.8
2015	5.6
2016	13.2
2017	6.3
2018	12.7
2019	12
2020	10.8
2021	14.4
2022	11.2
2023	13.2
2024	12.5
2025	9.7

Эх сурвалж: NSO — Нэг центнер 100 кг тул 9.7 ц/га нь нэг га-д 0.97 тонн болно. Улаан буудайг тариалангийн талбайн бараг бүх хэсэгт усалгаагүй, хур тунадаснаас хамааралтайгаар тариалдаг.

Төмс, хүнсний ногоо, тэжээлийн ургамлын ургац

Мянган тонн, 2010–2025 он

Он	Төмс (мянган тонн)	Хүнсний ногоо (мянган тонн)	Тэжээлийн ургамал (мянган тонн)
2010	168	82.3	34.8
2011	201.6	99	40.4
2012	245.9	98.9	46.2
2013	191.6	101.8	42.6
2014	161.5	104.8	44.3
2015	163.8	72.3	49.2
2016	165.3	94.4	53.4
2017	121.8	82.1	47.9
2018	168.9	100.7	123.8
2019	192.2	99.5	121.1
2020	244.3	121.2	182.1
2021	182.6	121.7	293.7
2022	214	148.9	171.2
2023	179.4	208.4	258.2
2024	251.4	282.3	259.2
2025	114.1	239.8	198.2

Эх сурвалж: NSO — Тэжээлийн ургамалд байгалийн хадлангийн өвсийг оруулаагүй бөгөөд 2025 онд байгалийн хадлангийн өвс 1.81 сая тоннд хүрсэн.

Бэлтгэсэн өвс

Байгалийн хадлангийн өвс, мянган тонн, 2010–2025 он

Он	Өвс (мянган тонн)
2010	1,137.3
2011	1,195.2
2012	1,175.1
2013	1,169.3
2014	1,178.7
2015	1,028.7
2016	1,275.4
2017	1,008.1
2018	1,229.4
2019	1,369.2
2020	1,186.2
2021	1,720.6
2022	1,562.5
2023	1,564.7
2024	1,577.4
2025	1,809.5

Эх сурвалж: NSO — Өвс, тэжээлийн нөөц нь зудтай өвлөөс малчдыг хамгаалах гол хэрэгсэл болдог.

Тариалсан талбай, ургац, ургацын гарц

Таримал	Тариалсан талбай, 2025 (мянган га)	Ургац, 2024 (мянган тонн)	Ургац, 2025 (мянган тонн)	Ургацын гарц, 2025 (ц/га)
Үр тариа	310.9	443.2	294.5	9.5
үүнээс улаан буудай	277.1	–	–	9.7
Төмс	13.4	251.4	114.1	85.2
Хүнсний ногоо	16.3	282.3	239.8	–
Тэжээлийн ургамал	93.4	259.2	198.2	–
Байгалийн хадлангийн өвс	–	1,577.4	1,809.5	–

Эх сурвалж: NSO — ҮСХ-ны ургацын хүснэгтэд зөвхөн үр тарианы дүнг харуулдаг бөгөөд улаан буудайн нийт дүнг тусад нь гаргадаггүй.

3.3

Хүнсний аюулгүй байдал

ҮСХ хүнсний хангамжид дотоодын үйлдвэрлэлийн эзлэх хувийг нийтэлдэг. 2025 онд дотоодын үйлдвэрлэл сүүний хангамжийн 99.9 хувь, махны 99.2 хувь, төмсний 90.4 хувь, гурилын 80.9 хувь, өндөгний 66.7 хувь, хүнсний ногооны 60.6 хувийг хангасан бол ургамлын тосны зөвхөн 9.9 хувь, шувууны махны 5.0 хувийг хангаж, жимсний хэрэгцээг бараг хангаагүй байна¹³. Гурилын хангамжид дотоодын үйлдвэрлэлийн эзлэх хувь 2017–2022 онд 98 орчим хувь байсан бол 2024 онд 58.3 хувь болж буурч, 2025 онд 80.9 хувь болж сэргэсэн байна¹³. Улаан буудайн импорт 2024 онд 87,900 тонн, 2025 онд 44,200 тонн, 2026 оны 1–9-р сард 138,000 тонн болсон байна¹⁴. 2022 оны “Хүнсний хангамж, аюулгүй байдал” үндэсний хөдөлгөөнөөр стратегийн нөөцөд жил бүр дор хаяж 100,000 тонн хүнсний улаан буудай худалдан авах зорилт тавьсан байна¹⁵.

Хүнсний хэрэгцээг дотоодын үйлдвэрлэлээр хангах түвшин

Улсын хэмжээний хангамжид дотоодын үйлдвэрлэлийн эзлэх хувь, 2025 он

Голчлон дотоодын үйлдвэрлэлГолчлон импорт100% = хангамжийг бүхэлд нь дотооддоо үйлдвэрлэсэн

Сүү

99.9%

Малын мах

99.2%

Төмс

90.4%

Гурил

80.9%

Чихэр, элсэн чихэр

67.9%

Өндөг

66.7%

Хүнсний ногоо

60.6%

Ургамлын тос

9.9%

Шувууны мах

Жимс, жимсгэнэ

0.1%

Эх сурвалж: NSO — ҮСХ-ны хүнсний аюулгүй байдлын хүснэгт. Хангамжийн үлдсэн хэсгийг импортоор хангадаг.

Гурил, хүнсний ногоо, өндөгний хангамжид дотоодын үйлдвэрлэлийн эзлэх хувь

Дотоодын үйлдвэрлэл, улсын хангамжид эзлэх хувь, 2017–2025 он

Он	Гурил (%)	Төмс (%)	Хүнсний ногоо (%)	Өндөг (%)
2017	99.2	95.9	48.9	44.4
2018	99.3	94.4	50.8	50.4
2019	97.4	96.7	53.2	52.6
2020	98.3	97.6	58.1	51
2021	98.7	96.4	57.8	51.4
2022	98.8	96.2	63.1	55.6
2023	91.2	95.9	63.3	59.2
2024	58.3	95.9	65.6	70.6
2025	80.9	90.4	60.6	66.7

Эх сурвалж: NSO — 2024 онд гурилын импорт 63,700 тоннд хүрч, гурилын хангамжид дотоодын үйлдвэрлэлийн эзлэх хувь 58.3 хувь болж буурсан.

Улаан буудайн импорт

Мянган тонн, 2015–2025 он болон 2026 оны 1–9-р сар

Он	Улаан буудайн импорт (мянган тонн)
2015	21.1
2016	158.5
2017	13.6
2018	232
2019	14.4
2020	129.8
2021	227
2022	0.3
2023	47.7
2024	87.9
2025	44.2
2026 оны 1–9-р сар	138

Эх сурвалж: NSO — ҮСХ-ны импортын гол барааны хүснэгт. Гурилын импорт 2024 онд 63,700 тонн, 2025 онд 27,200 тонн байсан.

Хүнсний хангамжид дотоодын үйлдвэрлэлийн эзлэх хувь ба хангамжийн түвшин

Бүтээгдэхүүн	Дотоодын эзлэх хувь, 2023 (%)	Дотоодын эзлэх хувь, 2024 (%)	Дотоодын эзлэх хувь, 2025 (%)	Норм хэрэгцээтэй харьцуулсан хангамж, 2025 (%)
Малын мах	99.3	98.8	99.2	500.2
Сүү	99.9	99.8	99.9	158.5
Гурил	91.2	58.3	80.9	145.8
Төмс	95.9	95.9	90.4	96.1
Хүнсний ногоо	63.3	65.6	60.6	147.9
Өндөг	59.2	70.6	66.7	88.9
Ургамлын тос	5.2	1.9	9.9	113.5
Жимс, жимсгэнэ	3.7	2.9	0.1	41.4

Эх сурвалж: NSO — Сүүлийн баганад бүтээгдэхүүн тус бүрийн улсын жилийн нөөцийг стандарт хүн амын жилийн хэрэглээний хэмжээтэй харьцуулсан (ҮСХ-ны 2023 оны арван хоёрдугаар сарын аргачлал).

3.4

Худалдаа

Газрын зургаас Монголын хөдөө аж ахуй, хүнсний бүтээгдэхүүний экспортын чиглэл болон импортын эх үүсвэрийг харах боломжтой. UN Comtrade-д мэдээлсэн хамгийн сүүлийн жил болох 2023 онд Монгол Улс 521 сая ам.долларын хөдөө аж ахуй, хүнсний бүтээгдэхүүн (БТКУС-ын 01–24 бүлэг) экспортолж, 1.04 тэрбум ам.долларын бүтээгдэхүүн импортолсон байна¹⁶. Энэхүү экспортын 83.6 хувийг БНХАУ худалдан авсан бөгөөд голчлон мах, махан бүтээгдэхүүн, самар (БТКУС 0802, үүнд хушны самар орно) байсан бол 6.6 хувийг Иран худалдан авсан нь бүхэлдээ мах байна¹⁶. Импорт голчлон ОХУ-аас (23.9 хувь), БНХАУ-аас (21.7 хувь), БНСУ-аас (11.3 хувь) орж ирсэн бөгөөд хүнсний бэлдмэл, гурил, гурилан бүтээгдэхүүн, ундаа, тамхи, элсэн чихэр голлох байр эзэлж байна¹⁶.

Ноос, ноолуур зэрэг амьтны гаралтай ширхэгт түүхий эд нь хөдөө аж ахуй, хүнсний аль ч бүлгээс илүү орлого оруулдаг боловч БТКУС-ын 01–24 бүлэгт хамаардаггүй. Comtrade-ийн мэдээгээр 2023 онд 51 дүгээр бүлгийн (ноос, амьтны нарийн үс) экспорт 400.3 сая ам.доллар байсан бөгөөд үүний дөрөвний гурвыг БНХАУ-д экспортолсон байна¹⁶. ҮСХ-ны мэдээгээр 2025 онд ноолуурын худалдаанд өөрчлөлт гарсан байна. Угаасан ноолуурын экспорт 2024 онд 256.7 сая ам.доллар байсан бол 2025 онд бүртгэгдээгүй бөгөөд самнасан ноолуурын экспорт 69.8 сая ам.доллараас 332.5 сая ам.доллар болж өссөн байна¹⁷. ҮСХ-ны хүснэгтэд үүний шалтгааныг заагаагүй байна. 2025 онд адууны махны экспорт 124.3 сая ам.доллар байсан¹⁷. 2025 онд хүнсний бүтээгдэхүүний импорт (БТКУС-ын IV хэсэг) 889 сая ам.доллар байсан бол нийт импорт 11.39 тэрбум ам.доллар, нийт экспорт 15.76 тэрбум ам.доллар байна¹⁸¹⁹.

Хөдөө аж ахуй, хүнсний бүтээгдэхүүний худалдааны түнш орнууд, 2023 он

БТКУС-ын 01–24 бүлгийн экспорт, импорт, түнш улсаар, сая ам.доллар (UN Comtrade, Монгол Улсын ирүүлсэн мэдээгээр)

Эх сурвалж: UN Comtrade — БТКУС-ын 01–24 бүлэг (амьд амьтнаас тамхи хүртэл). Ноолуур, ноос (БТКУС-ын 51 дүгээр бүлэг, 2023 онд 400.3 сая ам.долларын экспорт) болон арьс шир (41 дүгээр бүлэг) хамрагдаагүй. Монгол Улс UN Comtrade-д хамгийн сүүлд 2023 оны мэдээллийг ирүүлсэн (2026 оны аравдугаар сард шалгасан). Түнш улсын утгыг Монголын гаалийн мэдээгээр харуулсан. 1:110m масштабын дэлхийн газрын зурагт хэлбэр дүрсгүй жижиг нутаг дэвсгэрүүд зөвхөн эрэмбэлсэн жагсаалтад харагдана.

Хөдөө аж ахуй, хүнсний бүтээгдэхүүний экспортын чиглэл

Хөдөө аж ахуй, хүнсний бүтээгдэхүүний экспортод (БТКУС 01–24) эзлэх хувь, 2023 он

83.6%

БНХАУ · 83.6 %Иран · 6.6 %Хонконг · 1.1 %Бусад улс · 8.7 %

Эх сурвалж: UN Comtrade — Монгол Улсаас UN Comtrade-д мэдээлсэн түнш улсын мэдээнд үндэслэсэн өөрсдийн тооцоо.

Хөдөө аж ахуй, хүнсний бүтээгдэхүүний худалдаа

БТКУС-ын 01–24 бүлгийн экспорт, импорт, сая ам.доллар, 2015–2023 он

Он	Хөдөө аж ахуй, хүнсний бүтээгдэхүүний экспорт (БТКУС 01–24) (сая ам.доллар)	Хөдөө аж ахуй, хүнсний бүтээгдэхүүний импорт (БТКУС 01–24) (сая ам.доллар)	Ноос, амьтны нарийн үсний экспорт (БТКУС 51) (сая ам.доллар)
2015	79.9	476.3	273.4
2016	97	507.3	267.8
2017	158.5	544.3	292.9
2018	216.1	673.5	362.8
2019	172.6	640.5	374.6
2020	134.8	668	234.5
2021	179.6	962.8	325.6
2022	187	1,129	455.3
2023	521.4	1,038.2	400.3

Эх сурвалж: UN Comtrade — UN Comtrade, Монгол Улсын ирүүлсэн мэдээгээр, бүлгүүдийн өөрсдийн нийлбэр. Ноолуур, ноосыг (БТКУС-ын 51 дүгээр бүлэг) тусад нь харуулсан. 2023 онд мах, махан бүтээгдэхүүн, самрыг БНХАУ-д борлуулснаар хөдөө аж ахуй, хүнсний бүтээгдэхүүний экспорт өссөн. 2023 оны мэдээлэл хамгийн сүүлийнх болно.

Хөдөө аж ахуй, хүнсний бүтээгдэхүүний экспортын гол нэр төрөл

Экспорт, БТКУС-ын бүлгээр, сая ам.доллар, 2023 он

	Экспорт (сая ам.доллар)
02 Мах	171.7
16 Мах, загасны бэлдмэл	139.6
08 Жимс, самар	115.4
12 Тосны үр	45.1
05 Амьтны гаралтай бусад бүтээгдэхүүн	14.4
01 Амьд амьтан	13.5
23 Хүнсний үйлдвэрийн үлдэгдэл, малын тэжээл	6.3
22 Ундаа, спиртлэг ундаа	4.9

Эх сурвалж: UN Comtrade — UN Comtrade, Монгол Улсын ирүүлсэн мэдээгээр. Хөдөө аж ахуй, хүнсний бүтээгдэхүүний бүлгүүдэд хамаарахгүй ноолуур, ноос (БТКУС-ын 51 дүгээр бүлэг) 2023 онд мөн 400.3 сая ам.долларын экспортын орлого оруулсан.

Хөдөө аж ахуй, хүнсний бүтээгдэхүүний импортын гол нэр төрөл

Импорт, БТКУС-ын бүлгээр, сая ам.доллар, 2023 он

	Импорт (сая ам.доллар)
21 Төрөл бүрийн хүнсний бэлдмэл	147.9
19 Үр тариа, гурил, гурилан бүтээгдэхүүн	125.4
22 Ундаа, спиртлэг ундаа	98.1
24 Тамхи	84.4
17 Элсэн чихэр, чихрийн бүтээгдэхүүн	80
02 Мах	79.3
18 Какао, түүний бүтээгдэхүүн	71
04 Сүү, сүүн бүтээгдэхүүн, өндөг, зөгийн бал	66.7
20 Жимс, хүнсний ногооны бэлдмэл	58.6
10 Үр тариа	53.7

Эх сурвалж: UN Comtrade — UN Comtrade, Монгол Улсын ирүүлсэн мэдээгээр.

Угаасан ноолуур болон самнасан ноолуурын экспорт

Угаасан ноолуур болон самнасан ямааны ноолуурын экспорт, сая ам.доллар, 2015–2025 он

Он	Угаасан ноолуур (сая ам.доллар)	Самнасан ямааны ноолуур (сая ам.доллар)
2015	197.2	40.7
2016	192.5	33.2
2017	205.6	38.5
2018	252	54.9
2019	283.3	45.3
2020	185.3	16.9
2021	253.6	39.9
2022	308.4	93.1
2023	264	95.9
2024	256.7	69.8
2025	0	332.5

Эх сурвалж: NSO — ҮСХ-ны экспортын гол барааны хүснэгт. 2025 онд угаасан ноолуур экспортлогдоогүй бол самнасан ноолуурын экспорт 4,023 тонн болж нэмэгдсэн. ҮСХ үүний шалтгааныг тайлбарлаагүй байна. 2026 оны 1–9-р сард самнасан ноолуурын экспорт 312.6 сая ам.доллар байна. ҮСХ-ны монгол хүснэгтэд энэ барааг угаасан ноолуур, англи хүснэгтэд greasy cashmere гэж нэрлэсэн.

Адууны махны экспорт

Сая ам.доллар, 2015–2025 он

Он	Адууны мах (сая ам.доллар)
2015	7.3
2016	14.4
2017	44.5
2018	65
2019	57.7
2020	33
2021	14.4
2022	21.1
2023	125.5
2024	84.2
2025	124.3

Эх сурвалж: NSO — 2025 онд 34,654 тонн адууны мах экспортолсон. ҮСХ-ны гол барааны хүснэгтэд хонь, ямаа, үхрийн махны экспортыг үнийн дүнгээр харуулдаггүй.

Хөдөө аж ахуй, хүнсний бүтээгдэхүүний худалдааны гол түнш орнууд, 2023 он

Түнш улс	Экспорт (сая ам.доллар)	Экспортод эзлэх хувь (%)	Импорт (сая ам.доллар)	Импортод эзлэх хувь (%)
БНХАУ	435.9	83.6	224.9	21.7
ОХУ	4.9	0.9	248.6	23.9
Иран	34.7	6.6	–	–
БНСУ	4.2	0.8	117.3	11.3
Герман	6.7	1.3	42.8	4.1
Польш	–	–	54.6	5.3
Казахстан	4.1	0.8	25.6	2.5
Бүх түнш улс	521.4	100	1,038.2	100

Эх сурвалж: UN Comtrade — БТКУС-ын 01–24 бүлэг, Монгол Улсын ирүүлсэн мэдээгээр. Эзлэх хувь нь өөрсдийн тооцоо. Зураас (–) нь утга 0.1 сая ам.доллараас бага эсвэл мэдээлэгдээгүй болохыг илэрхийлнэ.

Мал аж ахуйн гаралтай экспортын гол бүтээгдэхүүн

Бүтээгдэхүүн	2023	2024	2025	2026 оны 1–9-р сар
Самнасан ямааны ноолуур (сая ам.доллар)	95.9	69.8	332.5	312.6
Самнасан ямааны ноолуур (тонн)	1,001	707	4,023	3,158
Угаасан ноолуур (сая ам.доллар)	264.0	256.7	0.0	0.9
Угаасан ноолуур (тонн)	5,449	4,776	0	9
Адууны мах (сая ам.доллар)	125.5	84.2	124.3	65.2
Адууны мах (тонн)	32,932	23,850	34,654	20,231
Хонины ноос (сая ам.доллар)	14.0	8.9	6.7	4.2
Сүлжмэл цамц, пуловер, кардиган (сая ам.доллар)	17.0	12.0	12.8	10.5

Эх сурвалж: NSO — ҮСХ-ны экспортын гол барааны хүснэгт. Хүснэгтэд хонины мах, ямааны мах, амьд малыг харуулаагүй.

Хүнсний бүтээгдэхүүн болон хөдөө аж ахуйн орцын импортын сонгосон нэр төрөл

Бүтээгдэхүүн	2024 (сая ам.доллар)	2025 (сая ам.доллар)	2025 (тонн)	2026 оны 1–9-р сар (сая ам.доллар)
Улаан буудай	25.5	11.4	44,200	34.3
Гурил	18.6	8.5	27,200	7.3
Элсэн чихэр	52.8	35.4	54,473	29.9
Ургамлын тос	15.9	17.8	11,974	12.9
Цагаан будаа	29.8	40.1	67,897	18.4
Азотын бордоо	68.2	90.8	273,120	96.2
Нийт хүнсний бүтээгдэхүүн (БТКУС-ын IV хэсэг)	864.4	889.0	–	683.0

Эх сурвалж: NSO — ҮСХ-ны импортын гол барааны хүснэгт. БТКУС-ын IV хэсэгт бэлэн хүнсний бүтээгдэхүүн, ундаа, тамхи хамаарна. Зураас (–) нь тухайн утгыг хүснэгтээс аваагүйг илэрхийлнэ.

3.5

Үнэ

Инфляц өндөр бөгөөд хэлбэлзэлтэй байна. Хэрэглээний үнэ 2022 онд дунджаар 15.2 хувиар, 2025 онд 8.6 хувиар өссөн байна²¹. 2026 онд үнийн өсөлтөд хүнсний бүтээгдэхүүний үнэ голлох нөлөө үзүүлж байна. Хүнсний инфляц нэгдүгээр сард 12.6 хувь байсан бол долоодугаар сард 25.5 хувь болж өсөөд есдүгээр сард 20.8 хувь болсон бөгөөд энэ үед ерөнхий инфляц 12.9 хувь байна²². 2025 оны аравдугаар сарын 13-наас 2026 оны аравдугаар сарын 12-ны хооронд Улаанбаатар хотод хонины махны жижиглэнгийн үнэ 52.7 хувиар өсөж, кг тутамд 25,519 төгрөгт хүрсэн бол үхрийн мах 47.8 хувиар, ямааны мах 65.2 хувиар, адууны мах 28.9 хувиар өссөн байна (өөрсдийн тооцоо)²³.

Хэрэглээний үнийн инфляц

ХҮИ, өөрчлөлт, %, 2010–2025 он

Он	Оны эцэст (12-р сар, өмнөх оны 12-р сартай харьцуулахад) (%)	Жилийн дундаж (%)
2010	13	10.1
2011	8.9	9.2
2012	14	14.3
2013	12.5	10.5
2014	11	12.8
2015	1.9	6.6
2016	1.3	0.7
2017	6.4	4.3
2018	8.1	6.8
2019	5.2	7.3
2020	2.3	3.7
2021	13.8	7.3
2022	13.2	15.2
2023	7.9	10.4
2024	9	6.8
2025	7.5	8.6

Эх сурвалж: NSO — Арван хоёрдугаар сарын байдлаар хүнсний бүтээгдэхүүний инфляц 2021 онд 21.0 хувь, 2022 онд 15.4 хувь, 2023 онд 12.2 хувь, 2024 онд 8.9 хувь, 2025 онд 11.3 хувь байсан (ҮСХ, өөр өөр суурь онтой).

2026 онд инфляцад хүнсний үнэ гол нөлөө үзүүлсэн

ХҮИ, 2025 оны мөн сартай харьцуулахад өөрчлөлт, %, 2026 оны 1–9-р сар

Сар	Хүнсний бүтээгдэхүүн, согтууруулах бус ундаа (%)	Нийт (ерөнхий индекс) (%)
1-р сар	12.6	7.5
2-р сар	12.3	6.5
3-р сар	14.1	7.4
4-р сар	19.7	10.1
5-р сар	23.4	11.2
6-р сар	24.8	12
7-р сар	25.5	13
8-р сар	21.5	12.4
9-р сар	20.8	12.9

Эх сурвалж: NSO — Суурь он 2023 = 100.

Улаанбаатар хот дахь махны үнэ

Аравдугаар сарын жижиглэнгийн үнэ, кг тутамд төгрөг, 2021–2026 он

Аравдугаар сарын долоо хоног	Үхрийн мах (ястай) (₮/кг)	Хонины мах (₮/кг)	Ямааны мах (₮/кг)	Адууны мах (₮/кг)
2021 оны 10-р сар	13,405	11,226	9,000	10,224
2022 оны 10-р сар	13,615	10,176	8,664	9,752
2023 оны 10-р сар	15,640	11,776	9,164	10,751
2024 оны 10-р сар	17,984	14,287	10,970	12,415
2025 оны 10-р сар	20,764	16,716	12,305	14,200
2026 оны 10-р сар	30,695	25,519	20,328	18,300

Эх сурвалж: NSO — ҮСХ-ны долоо хоног тутмын үнийн судалгаа. 2026 оны үнэ аравдугаар сарын 12-ны, 2025 оны үнэ аравдугаар сарын 13-ны, 2022 оны үнэ аравдугаар сарын 17-ны байдлаар болно. Эдгээр огнооны хооронд хонины махны үнэ 52.7 хувиар, ямааны махны үнэ 65.2 хувиар өссөн (өөрсдийн тооцоо).

Энэ хуудсанд иш татсан эх сурвалжууд

Number of livestock by type of livestock, bag, khoroo and by year (end-of-year livestock census), table DT_NSO_1001_021V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
FAOSTAT Production, Crops and Livestock Products (QCL), bulk download all data normalized, file dated 23 Dec 2025 (CSV in ZIP, English) — Food and Agriculture Organization of the United Nationsбаталгаажсан
Losses of adult animals by type of livestock, bag, khoroo and by year, table DT_NSO_1001_029V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Losses of adult animals, by type of livestock, aimags and the Capital, and by year, table DT_NSO_1001_136V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Losses of adult animals by type of livestock, aimags and the Capital, by quarter (cumulative), table DT_NSO_1001_011V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Production of agriculture by type, region, aimags and the Capital (meat, milk, wool, cashmere, hides), 2010-2025, table DT_NSO_1001_041V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Main agricultural production per capita, by year, table DT_NSO_1001_019V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Sown area of cereals, potatoes, vegetables and fodder crops by type of crop, aimags and the Capital, by year 1960-2025, table DT_NSO_1002_004V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Yields of staple agricultural crops per hectare by type of crop, aimags and the Capital, by year, table DT_NSO_1002_006V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Harvested crop of cereals, potatoes, vegetables and fodder crops by aimags and the Capital, by year 1960-2025, table DT_NSO_1002_005V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Gross hay harvest and laying-in of fodder by aimags and the Capital, by year, table DT_NSO_1002_007V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Official website home page and site map (web page, Mongolian) — Agricultural Corporation state-owned LLCбаталгаажсан
Food supply level by source (domestic production and import), product type and year, table DT_NSO_1003_005V1, and level of food supply by product, table DT_NSO_1003_002V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Import by main commodities, by year (DT_NSO_1400_010V2_year) and by month cumulative (DT_NSO_1400_010V2_month) (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Parliament Resolution No. 36 of 17 June 2022 on measures to ensure food supply and security (national movement 'Food Supply and Security') (HTML, Mongolian) — Unified Legal Information System of Mongoliaбаталгаажсан
UN Comtrade – Mongolia, agri-food trade (HS chapters 01–24) by partner, 2023 (public preview API, JSON) — United Nations Statistics Divisionбаталгаажсан
Export by main commodities, by year (DT_NSO_1400_006V2_year) and by month cumulative (DT_NSO_1400_006V2_month) (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Exports by commodity groups and year (DT_NSO_1400_005V1_year) and imports by commodity groups and year (DT_NSO_1400_009V1_year), with monthly cumulative tables (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Foreign trade turnover, exports, imports and balance, by year (DT_NSO_1400_001V1_year) and by month cumulative (DT_NSO_1400_001V1_month) (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
UN Comtrade – Mongolia, agri-food exports and imports (HS chapters 01–24, world), 2015–2023 (public preview API, JSON) — United Nations Statistics Divisionбаталгаажсан
Inflation rate, end of year and annual average, table DT_NSO_0600_013V2 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
National consumer price index by groups, percent change compared with the same period of previous year, monthly, table DT_NSO_0600_010V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
Weekly prices of main products and gasoline in the capital city, table DT_NSO_0600_001V4 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан

ⓘ

Хиймэл оюуны тусламжтай бэлтгэж, редактор хянасан агуулга: Энэ хуудсыг хиймэл оюуны тусламжтайгаар бэлтгэж, редактор хянан үзсэн болно. (сүүлд хянасан: 2026 оны аравдугаар сар) Хянан үзсэн хэдий ч алдаа эсвэл хуучирсан утга үлдсэн байж болзошгүй тул чухал тоон үзүүлэлтийг ашиглахаасаа өмнө холбоост анхдагч эх сурвалжтай тулган шалгана уу. Энд байгаа мэдээлэл нь хөрөнгө оруулалтын, хууль зүйн болон санхүүгийн зөвлөгөө болохгүй.

Нэмэлт мэдээлэл авах болон санал хүсэлт илгээхийг хүсвэл дараах хаягаар холбогдоно уу serkan.veziroglu@prosperaimpact.com.