Дулаарч буй эх газрын уур амьсгал
Монгол Улсын ил тод байдлын үндэсний тайланд 1940 оноос хойш агаарын температур 2.52 °C-ээр нэмэгдсэн гэж тэмдэглэсэн байна1. CRU-ийн торон цувааны мэдээгээр жилийн дундаж температур 1961–1990 онд −0.10 °C, 2015–2024 онд 1.77 °C байсан бөгөөд хамгийн дулаан жил нь 2.69 °C-тай 2007 он байна (өөрсдийн тооцоо)2. ҮТХН 3.0-д 1940–2022 онд өвлийн улирлын температур 3.2 °C-ээр, зуны улирлынх 1.6 °C-ээр нэмэгдсэн гэж дурдсан байна3. CMIP6 загваруудын медиан утгаар 1995–2014 онтой харьцуулахад дунд зэргийн ялгаралтай хувилбараар 2040–2059 онд 2.05 °C-ээр, 2080–2099 онд 3.10 °C-ээр, маш өндөр ялгаралтай хувилбараар 2080–2099 онд 5.89 °C-ээр дулаарахаар төсөөлж байна4. Хур тунадасны хэмжээнд тодорхой чиг хандлага ажиглагдахгүй бөгөөд жилийн дундаж хур тунадас 1961–1990 онд 231.8 мм, 2015–2024 онд 240.2 мм байна (өөрсдийн тооцоо)2.
Зуд, ган
Зуд нь малчдын хувьд уур амьсгалын томоохон эрсдэл юм. Улаан загалмайн мэдээгээр 2009/10 оны зудын улмаас 2010 оны тавдугаар сар гэхэд 8.4 сая хүртэлх толгой мал хорогдож, 770,000 малчин хохирол амсаж, 43,500 малчин малаа бүрэн алдсан байна7. ҮСХ 2010 онд насанд хүрсэн 10.3 сая толгой малын хорогдлыг бүртгэсэн нь нийт малын 23.4 хувь юм (өөрсдийн тооцоо)5. 2023/24 оны зуд үүний дараах хамгийн хүнд зуд болсон байна. ХХААХҮЯ-ны мэдээгээр 2024 оны долоодугаар сар гэхэд 8.1 сая толгой буюу нийт малын 12.5 хувь хорогдсон бөгөөд 5,000 шахам малчин өрх малынхаа 70-аас дээш хувийг алдсан байна8. ҮСХ 2024 оны бүтэн жилийн дүнгээр насанд хүрсэн 9.4 сая толгой малын хорогдлыг бүртгэсэн байна5. 2010 болон 2024 оны хорогдол нь 1991 оноос эхэлсэн ҮСХ-ны цуваан дахь жилийн хамгийн өндөр хоёр үзүүлэлт юм9. Харьцангуй бага хэмжээний зуд 2015/16, 2019/20, 2022/23 онд тохиолдсон101112. Монголбанк, Дэлхийн банкны уур амьсгалын эрсдэлийн тайланд зууны дунд үе гэхэд зуд гурван жил тутам тохиолдохоор төсөөлсөн судалгааг иш татсан байна13.
| Өвөл | Жилийн туршид хорогдсон насанд хүрсэн мал (ҮСХ, сая) | Сүргийн тоонд эзлэх хувь (%) | Мэдээлэгдсэн нөлөө |
|---|---|---|---|
| 2009/10 | 10.32 | 23.4 | 2010 оны тавдугаар сар гэхэд 8.4 сая хүртэлх толгой мал хорогдож, 770,000 малчинд нөлөөлсөн бөгөөд 43,500 малчин бүх малаа алдсан7 |
| 2015/16 | 1.45 | 2.6 | 2016 оны зургаадугаар сар гэхэд 1,236,700 насанд хүрсэн мал хорогдож, 965,000 хүнд нөлөөлсөн10 |
| 2019/20 | 2.06 | 2.9 | Улаан загалмайн нийгэмлэгийн 7,500 хүнд чиглэсэн тусламжийн ажиллагаа11 |
| 2022/23 | 4.92 | 6.9 | Яамны тооцоогоор 2022 оны арван хоёрдугаар сараас 2023 оны тавдугаар сар хүртэл 2 сая мал хорогдсон12 |
| 2023/24 | 9.36 | 14.5 | Яамны тооцоогоор 2024 оны долоодугаар сар гэхэд 8.1 сая мал хорогдсон бөгөөд 5,000 шахам өрх сүргийнхээ 70 гаруй хувийг алдсан8 |
Бэлчээрийн төлөв байдал
Малын тоо өсөхийн хэрээр бэлчээрийн ачаалал нэмэгдсэн байна. Бэлчээрийн төлөв байдлын тайлангуудад малын тоог хонин толгойд шилжүүлэн 2014 онд 85.5 сая, 2018 онд 110.8 сая гэж тооцсон байна1415. Бэлчээрийн төлөв байдлын үндэсний анхдугаар тайланд 2014 онд 1,450 мониторингийн цэгийн 65 хувь нь жишиг төлөвөөсөө өөрчлөгдсөн болохыг тогтоосон бол хоёрдугаар тайланд 2016 онд 1,516 цэгийн 57 хувь өөрчлөгдсөн, нийт цэгийн 10.3 хувь бүрэн доройтсон, 79 хувь нь арван жилийн дотор сэргэх боломжтой гэж дүгнэсэн байна1415. ҮТХН 3.0-д 2020 оны үнэлгээгээр бэлчээрийн 70 шахам хувь тодорхой хэмжээгээр доройтсон гэж дурдсан байна3. Газар зохион байгуулалт, геодези, зураг зүйн ерөнхий газрын 130.5 сая га талбайг хамарсан фото мониторингоор 2025 онд бэлчээрийн 15.1 хувь (2020 онд 20.5 хувь) их буюу маш их доройтсон байна (IV, V ангид үндэслэсэн өөрсдийн тооцоо)6. Эдгээр үнэлгээ өөр өөр аргачлал ашигласан тул цаг хугацааны цуваа үүсгэхгүй. Бэлчээрийн даацыг малын бодит тоотой харьцуулсан албан ёсны үндэсний үнэлгээ олдоогүй болно.
2023 онд хөдөө аж ахуйд 337.5 сая м³ ус ашигласан нь усан цахилгаан станцыг оруулахгүйгээр ашигласан нийт усны 53 орчим хувь юм (өөрсдийн тооцоо)16. 2024 онд бодитоор усалсан талбай зөвхөн 59,500 орчим га байна17.
| Үнэлгээ | Мэдээллийн он | Дүгнэлт |
|---|---|---|
| Бэлчээрийн төлөв байдлын үндэсний тайлан (анхдугаар) | 2014 | 1,450 мониторингийн цэгийн 65 хувь нь жишиг төлөвөөс өөрчлөгдсөн14 |
| Бэлчээрийн төлөв байдлын үндэсний тайлан (хоёрдугаар) | 2016 | 1,516 цэгийн 57 хувь нь өөрчлөгдсөн бөгөөд нийт цэгийн 10.3 хувь нь бүрэн доройтсон, 79 хувь нь арван жилийн дотор сэргэх боломжтой15 |
| ҮТХН 3.0-д иш татсан үнэлгээ | 2020 | Бэлчээрийн 70 шахам хувь нь тодорхой хэмжээгээр доройтсон3 |
| Газар зохион байгуулалт, геодези, зураг зүйн ерөнхий газрын фото мониторингийн тайлан | 2025 | Судалгаанд хамрагдсан бэлчээрийн 15.1 хувь нь их буюу маш их доройтсон бөгөөд 2020 онд энэ үзүүлэлт 20.5 хувь байсан (IV, V ангид үндэслэсэн өөрсдийн тооцоо)6 |
Хүлэмжийн хийн ялгарал, уур амьсгалын амлалт
2022 онд Монгол Улсын хүлэмжийн хийн ялгарал газар ашиглалтыг оруулахгүйгээр 48.5 сая тонн CO2-тэй тэнцэх хэмжээнд хүрсэн нь 1990 оны түвшнээс хоёр дахин их байна1. Хөдөө аж ахуйгаас 26.8 сая тонн буюу нийт ялгарлын 55.2 хувь ялгарсан бөгөөд хөдөө аж ахуйн ялгарлын 70 хувийг малын хоол боловсруулах замын исгэлт эзэлж байна1. Энэхүү метаны хамгийн их хэсгийг үхэр, дараа нь хонь, ямаа ялгаруулдаг1. 2022 онд нийт ялгарал ҮТХН-ий суурь хувилбараас 7.6 хувиар бага байна1.
2020 онд шинэчилсэн ҮТХН-д 2030 он гэхэд ялгарлыг суурь хувилбартай харьцуулахад 22.7 хувиар бууруулах зорилт тавьсан бөгөөд үүнд мал аж ахуй, бууцны менежментийн арга хэмжээгээр 5.28 сая тонныг бууруулахаар тооцсон байна19. 2025 оны есдүгээр сарын Засгийн газрын 91 дүгээр тогтоолоор баталсан ҮТХН 3.0-д 2035 он гэхэд ялгарлыг 30.3 хувиар, ойн шингээлтийг оруулбал 46.3 хувиар бууруулах зорилт тавьж, санхүүжилтийн хэрэгцээг 14.84 тэрбум ам.доллар гэж тооцсон байна320. Мал аж ахуйн салбарын дасан зохицох зорилтод бэлчээрийн тогтвортой менежментийн санхүүгийн механизм бий болгох, малчин өрхийн бүлэгт бэлчээрийг урт хугацаагаар ашиглуулах гэрээ байгуулах зэрэг арга хэмжээ багтсан байна3. 2026 оны долоодугаар сарын 2-нд Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай хууль батлагдсан21.
- 2009/10
- 2015Бэлчээрийн төлөв байдлын үндэсний анхдугаар тайлан14Уур амьсгал
- 2016 оны 9-р сарПарисын хэлэлцээрийг соёрхон баталсан22Хууль
- 2019
- 2020 оны 11-р сарНогоон уур амьсгалын сан хөдөөгийн иргэдийн дасан зохицох чадавхыг бэхжүүлэх FP141 төслийг баталсан24Уур амьсгал
- 2023/24
- 2024 оны 4-р сарУламжлалт мал аж ахуйд тулгамдаж байгаа уур амьсгалын өөрчлөлтөөс шалтгаалсан сөрөг нөлөөллийг бууруулах тухай хууль25Хууль
- 2025 оны 9-р сар
- 2025 оны 12-р сарХоёр жил тутмын ил тод байдлын анхдугаар тайлан1Уур амьсгал
- 2026 оны 7-р сарУур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай хууль21Хууль
| Үзүүлэлт | Утга | Он эсвэл хугацаа |
|---|---|---|
| 1940 оноос хойшх дулаарал (өртөөний мэдээ) | +2.52 °C | 1940–2024 |
| Дундаж температур, CRU-ийн улсын дундаж | 1.77 °C (1961–1990 онд −0.10 °C) | 2015–2024 |
| Дулаарлын төсөөлөл, SSP5-8.5 (медиан) | +5.89 °C | 2080–2099 он, 1995–2014 онтой харьцуулахад |
| Газар ашиглалтыг оруулаагүй хүлэмжийн хийн нийт ялгарал | 48.5 сая тонн CO2-тэй тэнцэх | 2022 |
| Нийт ялгаралд хөдөө аж ахуйн эзлэх хувь | 55.2% | 2022 |
| Хөдөө аж ахуйн ялгаралд хоол боловсруулах замын исгэлтийн эзлэх хувь | 70% | 2022 |
| Ялгарал, суурь хувилбартай харьцуулахад | 7.6 хувиар бага | 2022 |
| Хөдөө аж ахуйд ашигласан ус | 337.5 сая м³ | 2023 |
| Баримт бичиг | Зорилт | Хөдөө аж ахуй | Санхүүжилтийн хэрэгцээ |
|---|---|---|---|
| Шинэчилсэн ҮТХН (Засгийн газрын 2019 оны 407 дугаар тогтоол, 2020 онд хүргүүлсэн) | 2030 он гэхэд суурь хувилбараас 22.7 хувиар, нөхцөлт арга хэмжээг тооцвол 27.2 хувиар бууруулах | 2030 онд мал аж ахуй, бууцны менежментийн арга хэмжээгээр 5.28 сая тонн CO2-тэй тэнцэх ялгарлыг бууруулах | 11.5 тэрбум ам.доллар |
| ҮТХН 3.0 (Засгийн газрын 2025 оны 9-р сарын 10-ны 91 дүгээр тогтоол) | 2035 он гэхэд суурь хувилбараас 30.3 хувиар, ойн шингээлтийг тооцвол 46.3 хувиар бууруулах | Бэлчээр, мал аж ахуйн дасан зохицох зорилтууд, үүнд бэлчээр ашиглалтын урт хугацааны гэрээ багтана | 14.84 тэрбум ам.доллар |
Энэ хуудсанд иш татсан эх сурвалжууд
- Mongolia's First Biennial Transparency Report under the Paris Agreement, 31 December 2025 (PDF, English, copy of the UNFCCC submission hosted by Climate Policy Radar) — Ministry of Environment and Climate Change of Mongolia, Climate Change Research and Cooperation Centreбаталгаажсан
- CRU TS 4.09 observed annual mean temperature and precipitation, Mongolia country average, 1901-2024 (API JSON, English) — World Bank Climate Change Knowledge Portalбаталгаажсан
- Nationally Determined Contribution (NDC 3.0) of Mongolia, approved by Government Resolution No. 91 of 10 September 2025 (PDF, English) — Government of Mongoliaбаталгаажсан
- CMIP6 ensemble projections of annual temperature and precipitation for Mongolia, SSP2-4.5 and SSP5-8.5, 2040-2059 and 2080-2099, anomalies relative to 1995-2014 (API JSON, English) — World Bank Climate Change Knowledge Portalбаталгаажсан
- Losses of adult animals by type of livestock, bag, khoroo and by year, table DT_NSO_1001_029V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
- Second National Report on Assessing the Impacts of Rangeland Use through Photo Monitoring, chapter 3, the condition of Mongolia's rangelands based on photo monitoring results 2020-2025 (PDF, English) — General Agency for Land Administration and Management, Geodesy and Cartographyбаталгаажсан
- Mongolia severe winter, emergency appeal MDRMN004 final report, 2011 (PDF, English) — International Federation of Red Cross and Red Crescent Societiesбаталгаажсан
- Mongolia cold wave (dzud) 2023-2024, emergency appeal MDRMN020 operation update no. 3, 13 November 2024 (PDF, English) — International Federation of Red Cross and Red Crescent Societiesбаталгаажсан
- Losses of adult animals, by type of livestock, aimags and the Capital, and by year, table DT_NSO_1001_136V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
- Mongolia extreme winter condition, emergency appeal MDRMN005 final report, 2017 (PDF, English) — International Federation of Red Cross and Red Crescent Societiesбаталгаажсан
- IFRC GO appeals list for Mongolia, all emergency appeals and DREFs (API JSON, English) — International Federation of Red Cross and Red Crescent Societiesбаталгаажсан
- Mongolia cold wave 2022, DREF MDRMN017 final report, 2023 (PDF, English) — International Federation of Red Cross and Red Crescent Societiesбаталгаажсан
- Mongolia climate-related financial risk exposure assessment, September 2025 (PDF, English) — World Bank Group and Bank of Mongoliaбаталгаажсан
- National Report on the Rangeland Health of Mongolia, 2015 (PDF, English, copy hosted by USDA-ARS Jornada Experimental Range) — Ministry of Food and Agriculture, Administration of Land Affairs, Geodesy and Cartography, Information and Research Institute of Meteorology, Hydrology and Environment, SDC Green Gold Projectбаталгаажсан
- National Report on the Rangeland Health of Mongolia, Second Assessment, 2018 (PDF, English, copy hosted by USDA-ARS Jornada Experimental Range) — Agency for Land Management, Geodesy and Cartography, Ministry of Food, Agriculture and Light Industry, Information and Research Institute of Meteorology, Hydrology and Environment, SDC Green Gold-Animal Health Projectбаталгаажсан
- Physical use table for water (SEEA water flow account), table DT_NSO_2023_001V1 (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
- Land Use domain bulk download, all data normalized, Mongolia rows (CSV in ZIP, English) — Food and Agriculture Organization of the United Nationsбаталгаажсан
- Land degradation, by type and by year, table DT_NSO_2400_009V1, source Agency for Land Administration and Management, Geodesy and Cartography (PXWeb API, English) — National Statistics Office of Mongoliaбаталгаажсан
- Mongolia's Nationally Determined Contribution to the UNFCCC (updated NDC approved by Government Decree No. 407 of November 2019, submitted 2020) (PDF, English) — Government of Mongoliaбаталгаажсан
- Government Resolution No. 91 of 10 September 2025 renewing the NDC target under the Paris Agreement (HTML and DOCX, Mongolian) — Unified Legal Information System of Mongoliaбаталгаажсан
- Law on Climate Change (Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай), text (HTML, Mongolian) — Unified Legal Information System of Mongoliaбаталгаажсан
- Law ratifying the Paris Agreement under the UNFCCC (HTML, Mongolian) — Unified Legal Information System of Mongoliaбаталгаажсан
- Government Resolution No. 407 of 19 November 2019 approving the NDC target under the Paris Agreement (HTML, Mongolian) — Unified Legal Information System of Mongoliaбаталгаажсан
- Project page FP141 Improving Adaptive Capacity and Risk Management of Rural Communities in Mongolia (web page, English) — Green Climate Fundбаталгаажсан
- Law on Reducing the Adverse Impacts of Climate Change on Traditional Animal Husbandry (Уламжлалт мал аж ахуйд тулгамдаж байгаа уур амьсгалын өөрчлөлтөөс шалтгаалсан сөрөг нөлөөллийг бууруулах тухай), text (HTML, Mongolian) — Unified Legal Information System of Mongoliaбаталгаажсан
Нэмэлт мэдээлэл авах болон санал хүсэлт илгээхийг хүсвэл дараах хаягаар холбогдоно уу serkan.veziroglu@prosperaimpact.com.