Muhtasari

Kilimo kinachangia robo ya pato la uchumi na kinashirikisha kaya nyingi. Kwa mujibu wa mfululizo wa mwaka wa kizio 2019 uliochapishwa mwaka 2026, sekta ya kilimo, misitu na uvuvi ilizalisha thamani iliyoongezwa ya shilingi trilioni 56.8 Tanzania Bara katika mwaka 2025, sawa na asilimia 24.3 ya Pato la Taifa, na ukuaji wake halisi ulikuwa asilimia 5.5, ikilinganishwa na ukuaji wa Pato la Taifa wa asilimia 5.9¹. Benki ya Dunia, ambayo takwimu zake za Jamhuri ya Muungano bado zinatumia mwaka wa kizio 2015, inakadiria thamani iliyoongezwa ya kilimo kuwa dola za Marekani bilioni 20.65 katika mwaka 2025². Sensa ya Kilimo ya Mwaka 2019/20 ilihesabu kaya za kilimo milioni 7.84, sawa na asilimia 65.3 ya kaya zote, na Utafiti Jumuishi wa Nguvu Kazi wa mwaka 2025 ulibaini kuwa asilimia 54.4 ya watu walioajiriwa walifanya kazi katika kilimo³⁴. Zanzibar, ambayo ina ofisi yake ya takwimu, ilichangia asilimia 3.8 ya Pato la Taifa la Jamhuri ya Muungano katika mwaka 2025 (ukokotoaji wetu), na kilimo kilikuwa asilimia 20.6 ya Pato la Zanzibar⁸.

Mazao ya chakula yanaongoza katika uzalishaji, na mazao ya biashara yanaingiza fedha za kigeni. Wizara ya Kilimo iliripoti uzalishaji wa mazao ya chakula wa tani milioni 23.8 Tanzania Bara kwa kipimo cha nafaka katika mwaka 2024/25, zikiwemo tani milioni 10.9 za mahindi, pamoja na kiwango cha kujitosheleza kwa chakula cha asilimia 130 kwa mwaka 2025/26⁹. Kwa mujibu wa takwimu za FAOSTAT za mwaka 2024, Tanzania ilishika nafasi ya pili duniani kwa mkonge na nafasi ya tatu kwa korosho ghafi (ukokotoaji wetu)¹⁰. Uzalishaji wa korosho ulifikia tani 528,264 katika msimu wa masoko wa 2024/25, na mauzo ya tumbaku yalifikia kilo milioni 185.8 katika msimu wa kilimo wa 2024/25¹¹¹².

Mauzo nje ya bidhaa za kilimo na chakula yanazidi uagizaji. Tanzania iliripoti kwa UN Comtrade mauzo nje ya bidhaa za kilimo na chakula ya dola za Marekani milioni 3,155.7 na uagizaji wa dola milioni 1,370.6 kwa mwaka 2025⁷. India, Ubelgiji, China na Vietnam zilinunua asilimia 40.2 ya mauzo nje (ukokotoaji wetu), huku nafaka, mafuta ya kula na sukari zikiwa asilimia 65.4 ya uagizaji (ukokotoaji wetu)⁷.

Mikopo ya benki kwa sekta ya kilimo imeongezeka tangu mwaka 2022. Mikopo ya benki za biashara kwa shughuli za kilimo, uwindaji na misitu iliongezeka kutoka shilingi trilioni 1.60 mwishoni mwa mwaka 2021 hadi shilingi trilioni 6.09 mwishoni mwa mwaka 2025 na shilingi trilioni 7.29 mwezi Juni 2026, takriban dola za Marekani bilioni 2.78, na sehemu ya kilimo katika mikopo ya benki iliongezeka kutoka asilimia 7.3 hadi asilimia 13.7¹³⁶⁵. Ni asilimia 3.8 tu ya kaya za kilimo zilizokopa kwa ajili ya kilimo katika mwaka 2019/20¹⁴. Benki Kuu ya Tanzania ilianzisha Riba ya Benki Kuu (CBR) mwezi Januari 2024 na kuipandisha hadi asilimia 6.25 mwezi Julai 2026¹⁵¹⁶.

Kilimo kinachotegemea mvua kinaathiriwa na mabadiliko ya hali ya hewa. Zaidi ya asilimia 80 ya kilimo hutegemea mvua kwa mujibu wa Mpango wa Taifa wa Kukabiliana na Athari za Mabadiliko ya Tabianchi (NAP) wa mwaka 2025, na mvua za El Niño mwishoni mwa mwaka 2023 na mwanzoni mwa mwaka 2024 zilisababisha mafuriko na maporomoko ya ardhi Hanang, ambapo Waziri Mkuu aliripoti vifo 155 vilivyotokana na mvua na mafuriko kati ya Januari na Aprili 2024¹⁷¹⁸.