Mvua na matukio ya hali mbaya ya hewa
Mvua hunyesha katika misimu miwili katika bonde la Ziwa Viktoria, nyanda za juu za kaskazini mashariki na pwani ya kaskazini, yaani mvua za vuli kuanzia Oktoba hadi Desemba na mvua za masika kuanzia Machi hadi Mei, na katika msimu mmoja kuanzia Novemba hadi Aprili au Mei kusini, kati na magharibi1. Zaidi ya asilimia 80 ya kilimo hutegemea mvua2. Takwimu za ERA5 zinaonesha mvua ya milimita 433.8 katika kipindi cha Oktoba–Desemba 2023, asilimia 37 juu ya wastani wa miezi hiyo wa kipindi cha 1991–2020, na milimita 171.3 katika miezi hiyo hiyo ya mwaka 2021 (ukokotoaji wetu)3.
Misimu ya mwaka 2021/22 ilikuwa mikavu kaskazini, na operesheni ya Shirikisho la Kimataifa la Vyama vya Msalaba Mwekundu na Hilali Nyekundu (IFRC) ilirekodi watu milioni 2.1 walioathiriwa na uhaba wa chakula4. Katika msimu wa El Niño wa 2023/24, maporomoko ya tope kutoka Mlima Hanang tarehe 3 Desemba 2023 yaliua watu 89 mkoani Manyara, na tarehe 25 Aprili 2024 Waziri Mkuu aliripoti vifo 155 vilivyotokana na mvua na mafuriko tangu Januari 2024, pamoja na hekta 76,700 za mashamba zilizoathiriwa na mafuriko katika mikoa ya Pwani na Morogoro56. Mwezi Januari 2026 ukame uliathiri takriban theluthi moja ya mashamba katika mikoa ya Dodoma na Mbeya7. Katika utabiri wake wa msimu wa Oktoba–Desemba 2026, Mamlaka ya Hali ya Hewa Tanzania (TMA) ilitarajia mvua za vuli za juu ya wastani hadi wastani katika maeneo mengi yanayopata misimu miwili ya mvua, chini ya El Niño yenye nguvu, pamoja na uwezekano wa mafuriko yanayoweza kuathiri mazao8.
| Tukio na tarehe | Athari zilizoripotiwa | Imeripotiwa na |
|---|---|---|
| Maporomoko ya tope Hanang, Manyara, 3 Desemba 2023 (hadi 11 Desemba) | Vifo 89 mkoani Manyara, watu 139 waliokolewa wakiwa na majeraha, takriban watu 5,600 walihamishwa | Mkakati wa utekelezaji wa IFRC |
| Mafuriko, Novemba–Desemba 2023 (hadi 11 Desemba) | Kaya 9,107 zilihama makazi yao, ambapo kaya 6,202 zilipoteza nyumba zao | Mkakati wa utekelezaji wa IFRC |
| Mvua na mafuriko tangu Januari 2024 (Waziri Mkuu, 25 Aprili 2024) | Vifo 155, majeruhi 236, takriban watu 200,000 na kaya 51,000 waliathirika | Ombi lililorekebishwa la IFRC |
| Mikoa ya Pwani na Morogoro, 2024 | Hekta 76,700 za mashamba zilifurikwa, kaya 10,800 zilihama makazi yao | Ombi lililorekebishwa la IFRC |
Joto na makadirio ya baadaye
Wastani wa joto nchini ulikuwa nyuzi joto 22.86 katika kipindi cha 1991–2020 ikilinganishwa na nyuzi joto 22.36 katika kipindi cha 1961–1990 kwa mujibu wa takwimu za CRU (ukokotoaji wetu), na katika mfululizo wa takwimu za ERA5 miaka 2017, 2023 na 2019 ilikuwa na joto la juu zaidi tangu mwaka 19501415. Modeli za CMIP6 zinakadiria ongezeko la wastani wa kati la joto la nyuzi joto 1.32 ifikapo 2040–2059 chini ya hali ya uzalishaji wa kiwango cha kati na nyuzi joto 1.77 chini ya uzalishaji wa kiwango cha juu sana, likifikia nyuzi joto 2.15 na 4.02 mtawalia ifikapo 2080–2099, ikilinganishwa na kipindi cha 1995–20149. Chini ya uzalishaji wa kiwango cha juu sana, idadi ya siku zenye joto zaidi ya nyuzi joto 35 inaongezeka kwa siku 54 kwa mwaka ifikapo mwishoni mwa karne17. Makadirio ya wastani wa kati ya mvua yanaonesha ongezeko dogo, ingawa matokeo ya modeli yanajumuisha pia hali za ukavu zaidi9. Mkakati wa Taifa wa Kukabiliana na Mabadiliko ya Tabianchi unakadiria kuwa uzalishaji wa chakula nchini utapungua kwa asilimia 8–13 ifikapo mwaka 20501.
Wizara ya Kilimo iliripoti hekta 727,281 zinazomwagiliwa Tanzania Bara mwaka 2023/24, na Sera ya Taifa ya Umwagiliaji ya mwaka 2010 ilikadiria eneo linalofaa kwa umwagiliaji kuwa hekta milioni 29.4181920. Kilimo kilichangia asilimia 89.4 ya matumizi ya maji baridi kwa mujibu wa makadirio ya hivi karibuni ya Benki ya Dunia, thamani inayojirudia katika mfululizo wa takwimu kwa kila mwaka kuanzia 2010 hadi 2022, na rasilimali za maji baridi zinazojirejesha ndani ya nchi zilipungua hadi mita za ujazo 1,298 kwa kila mtu mwaka 20222122. Ripoti ya Tabianchi na Maendeleo ya Nchi (Country Climate and Development Report) ya Benki ya Dunia ya Desemba 2024 inabainisha kuwa, bila hatua stahiki, mabadiliko ya tabianchi yanaweza kupunguza ukuaji kwa hadi asilimia 4 ifikapo mwaka 205023.
| Kiashiria | SSP2-4.5, 2040–2059 | SSP2-4.5, 2080–2099 | SSP5-8.5, 2040–2059 | SSP5-8.5, 2080–2099 |
|---|---|---|---|---|
| Siku zenye joto zaidi ya 35 °C (mabadiliko, siku) | 6.1 | 16.2 | 11.1 | 54.5 |
| Siku yenye joto zaidi katika mwaka (mabadiliko, °C) | 1.62 | 2.55 | 2.06 | 4.81 |
| Mvua ya juu zaidi ya siku 5 (mabadiliko, mm) | 4.9 | 6.2 | 5.7 | 12.4 |
| Siku kavu mfululizo (mabadiliko, siku) | 4.0 | 7.5 | 5.2 | 10.1 |
| Mvua Machi–Mei (mabadiliko, mm) | 2.9 | 5.5 | 6.3 | 17.8 |
| Mvua Septemba–Novemba (mabadiliko, mm) | −9.0 | −4.7 | −6.7 | −2.5 |
Uzalishaji wa gesijoto, misitu na ahadi za tabianchi
Kwa mujibu wa takwimu za Climate Watch, kilimo kilizalisha tani milioni 76.8 sawa na kaboni dioksidi (CO2e) mwaka 2023, sawa na asilimia 62.5 ya tani milioni 122.9 zilizozalishwa bila kujumuisha matumizi ya ardhi, na matumizi ya ardhi na misitu yaliongeza tani milioni 67.811. FAOSTAT inahusisha tani milioni 42.0 na uchachushaji katika tumbo la mifugo na tani milioni 19.2 na samadi inayoachwa malishoni, ambazo kwa pamoja ni asilimia 79.7 ya uzalishaji wa gesijoto wa kilimo (ukokotoaji wetu)24. Eneo la misitu lilipungua kutoka hekta milioni 50.1 mwaka 2010 hadi hekta milioni 43.4 mwaka 202510.
Mchango Unaoamuliwa Kitaifa (NDC) uliohuishwa wa Tanzania wa Julai 2021 unaahidi kupunguza uzalishaji wa gesijoto kwa asilimia 30–35 ikilinganishwa na hali ya kawaida bila hatua za ziada (business as usual) ifikapo mwaka 2030, takriban tani milioni 138–153 za CO2e, na unaeleza kuwa utekelezaji wake unategemea msaada wa kimataifa25. NDC hiyo inakadiria gharama za utekelezaji kuwa dola za Marekani bilioni 19.23 na inataja kilimo kinachohimili mabadiliko ya tabianchi (climate-smart agriculture) na bima ya mazao kwa wakulima wadogo miongoni mwa hatua za kukabiliana na athari25. Mpango wa Taifa wa Kukabiliana na Athari za Mabadiliko ya Tabianchi (NAP) wa Novemba 2025 unakadiria gharama za programu 36 kuwa dola za Marekani bilioni 37, zikiwemo dola bilioni 6.1 kwa kilimo cha Tanzania Bara2. Kanuni za biashara ya kaboni za mwaka 2022 na Sheria ya Marekebisho ya Sheria ya Usimamizi wa Mazingira ya mwaka 2025, iliyoanzisha Kituo cha Taifa cha Ufuatiliaji wa Kaboni, zinasimamia miradi ya kaboni2627. Kanuni za mwaka 2022 zilirekebishwa mwaka 2023, na kwa kuwa maandishi rasmi ya marekebisho hayo hayakupatikana, mgawanyo wa mapato unaooneshwa katika jedwali ni ule wa kanuni kama zilivyotungwa awali26.
- Sep 2014Mpango wa Uhimilivu wa Kilimo dhidi ya Mabadiliko ya Tabianchi 2014–201930Mkakati
- Apr 2017GCF iliidhinisha Mradi wa Uhimilivu wa Tabianchi wa Simiyu (US$ milioni 115)31Tabianchi
- 2021Mkakati wa Taifa wa Kukabiliana na Mabadiliko ya Tabianchi 2021–20261Mkakati
- Jul 2021NDC iliyohuishwa, asilimia 30–35 chini ya hali ya kawaida bila hatua za ziada ifikapo 203025Tabianchi
- Okt 2021GCF iliidhinisha mradi FP179 unaotekelezwa na CRDB Bank kwa teknolojia za kukabiliana na athari katika kilimo (US$ milioni 100)32Fedha
- Okt 2022Kanuni za biashara ya kaboni (Tangazo la Serikali Na. 636)26Sheria
- Des 2023Maporomoko ya tope Hanang wakati wa mvua za El Niño5Tabianchi
- Apr 2024Waziri Mkuu aliripoti vifo 155 vilivyotokana na mvua na mafuriko tangu Januari6Tabianchi
- Mac 2025Sheria ya Marekebisho ya Sheria ya Usimamizi wa Mazingira ilianzisha Kituo cha Taifa cha Ufuatiliaji wa Kaboni27Sheria
- Nov 2025Mpango wa Taifa wa Kukabiliana na Athari za Mabadiliko ya Tabianchi 2025–20352Mkakati
| Nyenzo | Tarehe | Maudhui makuu |
|---|---|---|
| NDC iliyohuishwa | 30 Julai 2021 | Upunguzaji wa 30–35% ikilinganishwa na hali ya kawaida bila hatua za ziada (business as usual) ifikapo 2030 (takriban tani milioni 138–153 za CO2e), utekelezaji unategemea msaada wa kimataifa, bajeti US$ bilioni 19.23 |
| Mkakati wa Taifa wa Kukabiliana na Mabadiliko ya Tabianchi | 2021–2026 | Bajeti elekezi TSh bilioni 326.5, uzalishaji wa chakula unatarajiwa kupungua kwa 8–13% ifikapo 2050 |
| Kanuni za biashara ya kaboni | 28 Oktoba 2022 | 61% ya mapato ghafi ya kaboni kutoka miradi inayotegemea ardhi huenda kwa mamlaka inayosimamia eneo (kanuni kama zilivyotungwa awali, kabla ya marekebisho ya 2023) |
| Sheria ya Marekebisho ya Sheria ya Usimamizi wa Mazingira | Ridhaa ya Rais 4 Machi 2025 | Inaongeza masuala ya mabadiliko ya tabianchi na kuanzisha Kituo cha Taifa cha Ufuatiliaji wa Kaboni (National Carbon Monitoring Centre) |
| Mpango wa Taifa wa Kukabiliana na Athari za Mabadiliko ya Tabianchi (NAP) | Novemba 2025 | Programu 36, US$ bilioni 37, ambapo US$ bilioni 6.1 ni kwa kilimo cha Tanzania Bara |
Vyanzo vilivyorejelewa katika ukurasa huu
- National Climate Change Response Strategy 2021-2026, PDF copy on Climate Policy Radar — United Republic of Tanzania, Vice President's Office, Division of Environmentkimethibitishwa
- National Adaptation Plan 2025-2035 (November 2025), PDF copy on Climate Policy Radar (UNFCCC submission) — United Republic of Tanzania, Vice President's Officekimethibitishwa
- ERA5 reanalysis country-average monthly precipitation and temperature, Tanzania (TZA), 1950-2025, API JSON — World Bank Climate Change Knowledge Portalkimethibitishwa
- DREF Operation Final Report, Tanzania Food insecurity, MDRTZ030, issued 6 April 2023, PDF — International Federation of Red Cross and Red Crescent Societieskimethibitishwa
- Emergency Appeal Operational Strategy, Tanzania Floods and Landslides 2023, MDRTZ035 (published 18 January 2024), PDF — International Federation of Red Cross and Red Crescent Societieskimethibitishwa
- Revised Emergency Appeal, Tanzania Floods and Landslides 2023-24, MDRTZ035, revision 1 dated 07/05/2024, PDF — International Federation of Red Cross and Red Crescent Societieskimethibitishwa
- GIEWS Country Brief, United Republic of Tanzania, reference date 10 July 2026 (PDF) — Food and Agriculture Organization of the United Nations, GIEWSkimethibitishwa
- Mwelekeo wa Mvua za Msimu wa Vuli (Oktoba-Desemba) 2026, seasonal outlook, PDF — Tanzania Meteorological Authoritykimethibitishwa
- CMIP6 0.25° ensemble annual temperature and precipitation anomalies vs 1995-2014, Tanzania, SSP2-4.5 and SSP5-8.5, 2040-2059 and 2080-2099, median/p10/p90, API JSON — World Bank Climate Change Knowledge Portalkimethibitishwa
- Land Use (RL) bulk download, Africa, CSV, United Republic of Tanzania, area in 1000 ha — Food and Agriculture Organization of the United Nationskimethibitishwa
- Historical GHG emissions by sector and gas, Tanzania, 1990-2023, API JSON (data source Climate Watch) — World Resources Institute, Climate Watchkimethibitishwa
- Utabiri wa Mvua za Msimu (Novemba 2025-Aprili 2026), seasonal outlook for unimodal areas, PDF — Tanzania Meteorological Authoritykimethibitishwa
- TMA website home page with seasonal outlooks and publications — Tanzania Meteorological Authorityukurasa umethibitishwa
- CRU TS 4.09 country-average annual mean temperature and precipitation, Tanzania (TZA), 1901-2024, API JSON — World Bank Climate Change Knowledge Portalkimethibitishwa
- ERA5 reanalysis country-average annual temperature and precipitation, Tanzania (TZA), 1950-2025, API JSON — World Bank Climate Change Knowledge Portalkimethibitishwa
- Tanzania: Heavy Rains and Flooding Flash Update No. 1, 8 December 2023 — UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairskimethibitishwa
- CMIP6 median anomalies of extremes (hd35, txx, rx5day, cdd) and seasonal tas/pr, Tanzania, SSP2-4.5 and SSP5-8.5, API JSON — World Bank Climate Change Knowledge Portalkimethibitishwa
- Hotuba ya Waziri wa Kilimo kuhusu makadirio ya bajeti 2024/25, 2 May 2024, PDF on parliament.go.tz — United Republic of Tanzania, Ministry of Agriculture (Wizara ya Kilimo), via Parliament of Tanzaniakimethibitishwa
- National Irrigation Policy (2010), PDF on nirc.go.tz — United Republic of Tanzania, National Irrigation Commission (Ministry of Water and Irrigation policy, 2010)kimethibitishwa
- NIRC website home page — National Irrigation Commission (Tume ya Taifa ya Umwagiliaji)ukurasa umethibitishwa
- World Development Indicators – Annual freshwater withdrawals, agriculture (% of total freshwater withdrawal), ER.H2O.FWAG.ZS (API, JSON) — World Bankkimethibitishwa
- World Development Indicators – Renewable internal freshwater resources per capita (cubic metres), ER.H2O.INTR.PC (API, JSON) — World Bankkimethibitishwa
- Press release: Resilient and low carbon growth path can be a reality in Tanzania (Country Climate and Development Report launch), 12 December 2024 — World Bankkimethibitishwa
- Emissions Totals (GT) bulk download, Africa, CSV, United Republic of Tanzania, 1961-2023 — Food and Agriculture Organization of the United Nationskimethibitishwa
- Tanzania's Nationally Determined Contribution (updated NDC, July 2021), PDF copy on FAOLEX — United Republic of Tanzania, Vice President's Office (Division of Environment)kimethibitishwa
- Environmental Management (Control and Management of Carbon Trading) Regulations, GN No. 636 published 28 October 2022, Gazette supplement No. 41, PDF on FAOLEX — United Republic of Tanzania, Vice President's Office (Minister responsible for Environment)kimethibitishwa
- The Environmental Management (Amendment) Act, 2025, Act No. 5 of 2025, PDF — Parliament of the United Republic of Tanzaniakimethibitishwa
- World Development Indicators – Total greenhouse gas emissions and CO2 emissions excluding LULUCF (Mt CO2e, AR5), EN.GHG.ALL.MT.CE.AR5, EN.GHG.CO2.MT.CE.AR5 (API, JSON) — World Bankkimethibitishwa
- World Development Indicators – Forest area (sq. km and % of land area), AG.LND.FRST.K2, AG.LND.FRST.ZS (API, JSON) — World Bankkimethibitishwa
- Agriculture Climate Resilience Plan 2014-2019 (September 2014), PDF copy on FAOLEX — United Republic of Tanzania, Ministry of Agriculture, Food Security and Cooperativeskimethibitishwa
- FP041 Simiyu Climate Resilient Project, project page — Green Climate Fundkimethibitishwa
- FP179 Tanzania Agriculture Climate Adaptation Technology Deployment Programme (TACATDP), project page — Green Climate Fundkimethibitishwa
Kwa maelezo zaidi na maoni, tafadhali wasiliana na serkan.veziroglu@prosperaimpact.com.