Mfumo wa fedha za kijani wa Tanzania unajumuisha miongozo ya Benki Kuu ya Tanzania kuhusu vihatarishi vya tabianchi kwa benki (ya mwaka 2022, iliyobadilishwa Januari 2025), kanuni za hatifungani endelevu za Mei 2025, kanuni za biashara ya kaboni na mfululizo wa miradi ya mifuko ya tabianchi ambamo CRDB Bank ni taasisi iliyoidhinishwa na Mfuko wa Kijani wa Tabianchi (GCF). Benki mbili na mamlaka moja ya maji zimetoa hatifungani za kijani au hatifungani endelevu, hata hivyo hadi Oktoba 2026 hakuna takwimu za mikopo ya kijani kwa sekta ya kilimo zilizokuwa zimechapishwa.
7.1
Kinachotumika kwa sasa
Benki Kuu ya Tanzania ilitoa Miongozo ya Usimamizi wa Vihatarishi vya Kifedha Vinavyohusiana na Tabianchi (Guidelines on Climate-Related Financial Risks Management) mwaka 2022, na mwezi Januari 2025 ikaibadilisha kwa miongozo kuhusu usimamizi na uwekaji wazi wa taarifa za vihatarishi hivyo, inayohusu benki na taasisi zote za fedha12. Miongozo inayoambatana nayo inaweka utaratibu wa kuanzisha kwa awamu utoaji wa taarifa za uendelevu kwa mujibu wa IFRS S1 na S2 kati ya mwaka 2025 na 20293. Mwezi Machi 2026 Benki Kuu ilichapisha uchambuzi wa vihatarishi vya tabianchi katika sekta ya benki4. Kanuni za hatifungani endelevu za Mamlaka ya Masoko ya Mitaji na Dhamana (CMSA) za Mei 2025 zinafafanua hatifungani za kijani, za buluu, za kijamii na zinazohusishwa na malengo ya uendelevu, na zinaorodhesha kukabiliana na athari za mabadiliko ya tabianchi, matumizi endelevu ya ardhi pamoja na mikopo na bima ya kilimo miongoni mwa matumizi yanayostahili5. Hadi Oktoba 2026 hakuna mfumo wa taifa wa uainishaji wa shughuli za fedha za kijani (green taxonomy) uliopatikana katika vyanzo rasmi.
Hatifungani ya Kijani (Kijani Bond) ya CRDB Bank ilikusanya shilingi bilioni 171.8 mwaka 2023 kwa riba ya asilimia 10.25 na iliorodheshwa katika Soko la Hisa la Luxembourg mwaka 2025, hatifungani endelevu ya Jamii ya NMB Bank ilikusanya shilingi bilioni 400 kwa mujibu wa taarifa ya mshirika isiyoonesha tarehe, na mamlaka ya maji ya Tanga (Tanga UWASA) ilikusanya shilingi bilioni 53.12 kupitia hatifungani ya kijani iliyoorodheshwa mwezi Mei 20246789. CRDB Bank ni taasisi yenye uwezo wa kupata fedha moja kwa moja kutoka Mfuko wa Kijani wa Tabianchi (GCF), na programu ya Mfuko huo ya dola za Marekani milioni 100 na CRDB kwa teknolojia za kukabiliana na athari katika kilimo, iliyoidhinishwa mwezi Oktoba 2021, ilikuwa imetoa asilimia 65 ya fedha zake hadi Oktoba 20261011.
Kujenga mfumo wa fedha za kijani
Okt 2021
GCF iliidhinisha FP179 inayotekelezwa na CRDB Bank (US$ milioni 100)11Fedha
2022
Miongozo ya Benki Kuu ya Tanzania kuhusu vihatarishi vya kifedha vinavyohusiana na tabianchi1Fedha
Kuanza kwa mauzo ya Hatifungani ya Kijani ya CRDB7Soko
Mei 2024
Hatifungani ya kijani ya Tanga UWASA iliorodheshwa katika Soko la Hisa la Dar es Salaam9Soko
Jan 2025
Miongozo iliyorekebishwa kwa benki kuhusu vihatarishi vya tabianchi na utoaji wa taarifa za uendelevu23Fedha
Mac 2025
Sheria ya Marekebisho ya Sheria ya Usimamizi wa Mazingira kuhusu mabadiliko ya tabianchi na biashara ya kaboni13Sheria
Mei 2025
Kanuni za hatifungani endelevu (Tangazo la Serikali Na. 302)5Fedha
Jun 2025
Hatifungani ya Kijani iliorodheshwa katika Soko la Hisa la Luxembourg6Soko
Sheria ya Usimamizi wa Mazingira, 2004Sheria Na. 20 ya mwaka 2004Ridhaa ya Rais 8 Februari 2005, ilianza kutumika 1 Julai 2005
Environmental Management Act, 2004
Sheria hii ndiyo sheria ya msingi ya usimamizi wa mazingira na ilifuta Sheria ya Taifa ya Usimamizi wa Mazingira (National Environment Management Act)14. Ilianza kutumika tarehe 1 Julai 2005 kwa tangazo la kuanza kutumika14.
Mabadiliko ya hivi karibuni: Sheria ya Marekebisho ya Sheria ya Usimamizi wa Mazingira, 2025 (Sheria Na. 5 ya mwaka 2025, ridhaa ya Rais 4 Machi 2025, Gazeti la Serikali 14 Machi 2025) inaingiza mabadiliko ya tabianchi katika Sheria hii na inaanzisha Kituo cha Taifa cha Ufuatiliaji wa Kaboni (National Carbon Monitoring Centre) ili kusajili miradi ya kaboni, kuhakiki vyeti vya kaboni na kusimamia miamala ya biashara ya kaboni13. Marekebisho ya awali yalifanyika mwaka 2016 na 202114.
Kanuni za Usimamizi wa Mazingira (Udhibiti na Usimamizi wa Biashara ya Kaboni)Tangazo la Serikali (GN) Na. 636 la mwaka 2022, lililotolewa chini ya Sheria ya Usimamizi wa MazingiraZilichapishwa 28 Oktoba 2022, zilirekebishwa mwaka 2023 (maandishi rasmi ya marekebisho hayapatikani)
Environmental Management (Control and Management of Carbon Trading) Regulations
Kanuni hizi zinaweka taratibu za kusajili na kuendesha miradi ya kaboni na za kugawana mapato yake12. Kwa miradi inayohusu ardhi, mamlaka inayosimamia eneo hupokea asilimia 61 ya mapato ghafi yatokanayo na mauzo ya vyeti vya upunguzaji wa uzalishaji wa gesijoto vilivyothibitishwa, ambapo asilimia 51 huenda kwa serikali ya kijiji na asilimia 10 kwa halmashauri pale ambapo mamlaka hiyo iko chini ya halmashauri12. Ada zinajumuisha ada ya usajili ya asilimia 1 ya upunguzaji wa uzalishaji uliothibitishwa unaotarajiwa pamoja na tozo za mwaka za asilimia 3 na asilimia 5 ya mapato yatokanayo na vyeti vya kaboni vilivyouzwa12. Kanuni hizi zilirekebishwa mwaka 2023 na maandishi rasmi ya marekebisho hayo hayakupatikana, hivyo viwango vilivyotajwa hapa ni vile vya Kanuni kama zilivyotungwa awali na huenda vimebadilika12.
Miongozo ya Benki Kuu ya Tanzania kuhusu Usimamizi na Uwekaji Wazi wa Vihatarishi vya Kifedha Vinavyohusiana na TabianchiMiongozo chini ya kifungu cha 71 cha Sheria ya Benki na Taasisi za Fedha, 2006Januari 2025, ikichukua nafasi ya miongozo ya mwaka 2022
Bank of Tanzania Guidelines on Climate-Related Financial Risks Management and Disclosures
Miongozo hii inahusu benki na taasisi zote za fedha na inashughulikia utawala, udhibiti wa ndani, usimamizi wa vihatarishi, uchambuzi wa matukio tarajiwa (scenario analysis) na majaribio ya uhimilivu (stress testing), pamoja na uwekaji wazi wa vihatarishi vinavyohusiana na tabianchi, sambamba na kanuni za Kamati ya Basel za mwaka 20222. Inafuta Miongozo ya Usimamizi wa Vihatarishi vya Kifedha Vinavyohusiana na Tabianchi ya mwaka 202221. Miongozo inayoambatana nayo ya Januari 2025 inaweka utaratibu wa hatua kwa hatua wa utoaji wa taarifa za uendelevu kwa mujibu wa IFRS S1 na S2 na wa uwekaji wazi wa taarifa za gesijoto kati ya mwaka 2025 na 20293.
Kanuni za Masoko ya Mitaji na Dhamana (Hatifungani Endelevu za Kampuni na za Taasisi za Ngazi za Chini ya Serikali Kuu)Tangazo la Serikali (GN) Na. 302 la mwaka 2025, chini ya kifungu cha 148(1) cha Sheria ya Masoko ya Mitaji na Dhamana, Sura ya 79Zilichapishwa 23 Mei 2025
Capital Markets and Securities (Corporate and Subnational Sustainability Bonds) Regulations
Kanuni hizi zinafafanua hatifungani za kijani, za buluu, za kijamii na zile zinazohusishwa na malengo ya uendelevu (sustainability-linked) zinazotolewa na kampuni na taasisi za ngazi za chini ya Serikali Kuu5. Makundi ya kijani yanayostahili ni pamoja na kukabiliana na athari za mabadiliko ya tabianchi na kupunguza uzalishaji wa gesijoto, pamoja na usimamizi endelevu wa maliasili na matumizi ya ardhi, huku makundi ya kijamii yakijumuisha usalama wa chakula unaotokana na kilimo endelevu, mikopo ya kilimo na bima ya kilimo5. Fedha zinazopatikana huhifadhiwa katika akaunti ya udhamini kwenye benki ya utunzaji wa dhamana yenye leseni, na Mamlaka hutathmini maombi ndani ya siku arobaini na tano5.
Mkakati wa Taifa wa Kukabiliana na Mabadiliko ya Tabianchi 2021–2026Mkakati, Ofisi ya Makamu wa Rais2021
National Climate Change Response Strategy 2021–2026
Mkakati huu unaeleza kanda za mvua za misimu miwili na za msimu mmoja, na maoteo yake yanaonesha kuwa uzalishaji wa chakula nchini utapungua kwa asilimia 8–13 ifikapo mwaka 205017. Bajeti yake elekezi ni shilingi bilioni 326.5, ambapo shilingi bilioni 228.5 ni kwa ajili ya kukabiliana na athari za mabadiliko ya tabianchi, zikiwemo shilingi bilioni 14 kwa mazao na shilingi bilioni 28 kwa mifugo17. Unataja upotevu wa misitu wa hekta 469,420 kwa mwaka na unalenga kuupunguza kwa asilimia 20 ifikapo mwaka 2026, ambalo ni lengo lililowekwa17.
Mchango Unaoamuliwa Kitaifa (NDC) (uliohuishwa)Uliwasilishwa UNFCCC30 Julai 2021
Nationally Determined Contribution (updated)
Mchango Unaoamuliwa Kitaifa (NDC) uliohuishwa unaahidi kupunguza uzalishaji wa gesijoto katika uchumi mzima kwa asilimia 30–35 ikilinganishwa na hali ya kawaida bila hatua za ziada (business as usual) ifikapo mwaka 2030, sawa na takriban tani milioni 138–153 za CO2e, na unaeleza kuwa utekelezaji wake unategemea msaada wa kimataifa wa kutosha na unaotabirika, bila kutenganisha sehemu isiyo na masharti na sehemu yenye masharti18. Hatua zake za kukabiliana na athari katika kilimo ni pamoja na kilimo kinachohimili mabadiliko ya tabianchi (climate-smart agriculture), bima ya mazao na mifugo kwa wakulima wadogo, utafiti, huduma za ugani na huduma za taarifa za tabianchi18. Unakadiria jumla ya bajeti ya utekelezaji kuwa dola za Marekani bilioni 19.2318. Hadi Oktoba 2026 hakuna NDC ya baadaye iliyokuwa imepatikana katika rejista ya Climate Watch19.
Mpango wa Taifa wa Kukabiliana na Athari za Mabadiliko ya Tabianchi 2025–2035Mpango, Ofisi ya Makamu wa Rais, uliowasilishwa UNFCCCNovemba 2025, uliwekwa kwenye NAP Central tarehe 14 Januari 2026
National Adaptation Plan 2025–2035
Mpango wa kwanza wa Taifa wa Kukabiliana na Athari za Mabadiliko ya Tabianchi unaainisha programu 36 zenye gharama ya dola za Marekani bilioni 37, ambapo dola bilioni 28 ni kwa Tanzania Bara, dola bilioni 8.6 kwa Zanzibar na dola bilioni 0.8 kwa programu za kisekta mtambuka2021. Mahitaji ya kilimo cha Tanzania Bara yanakadiriwa kuwa dola za Marekani bilioni 6.1, zikiwemo dola bilioni 4.0 kwa usalama wa maji kwa kilimo na umwagiliaji na dola bilioni 0.5 kwa usimamizi wa vihatarishi vya kilimo na huduma jumuishi za fedha20. Mpango unaeleza kuwa zaidi ya asilimia 80 ya kilimo kinategemea mvua20.
Chanzo: BII / AVCA · LuxSE · CMSA · Joint press release — Kiasi kama kilivyochapishwa na watoaji, masoko ya hisa na washirika. Kwa mujibu wa Soko la Hisa la Luxembourg, Kijani Bond ilipata maombi ya ziada (oversubscription) ya asilimia 429 (asilimia 430 katika ripoti ya mwaka ya CMSA).
Miradi ya Mfuko wa Kijani wa Tabianchi (GCF)
Fedha zilizoidhinishwa na GCF, US$ milioni, miradi teule inayohusu Tanzania
Mradi
Fedha za GCF (US$ milioni)
FP269 Maziwa (nchi 4)
150
FP041 Simiyu
115
FP179 Teknolojia ya kilimo (CRDB)
100
FP220 Fedha za kukabiliana na athari za tabianchi vijijini (nchi 4)
55
FP218 Mandhari ya Kigoma
19
Chanzo: GCF — Kiasi kilichoidhinishwa, si fedha zilizotolewa. FP220 na FP269 zinahusu Kenya, Rwanda, Tanzania na Uganda, na jumla zake hazijagawanywa kwa nchi. Hadi Oktoba 2026 asilimia 65 ya fedha za FP179 zilikuwa zimetolewa.
Mahitaji ya fedha za kukabiliana na athari za mabadiliko ya tabianchi
Mpango wa Taifa wa Kukabiliana na Athari za Mabadiliko ya Tabianchi (NAP) 2025–2035, makadirio ya gharama kwa sekta, US$ bilioni
Sekta
Makadirio ya gharama (US$ bilioni)
Miundombinu, Tanzania Bara
8.8
Kilimo, Tanzania Bara
6.1
Maji, Tanzania Bara
6
Mifugo, Tanzania Bara
2
Uvuvi, Tanzania Bara
0.8
Kilimo, Zanzibar
0.5
Mifugo, Zanzibar
0.3
Uvuvi, Zanzibar
0.3
Chanzo: VPO NAP — Haya ni mahitaji, si kiasi kilichopatiwa fedha. Mpango huu unakadiria gharama ya programu 36 kuwa jumla ya dola za Marekani bilioni 37, ambapo dola bilioni 28 ni kwa Tanzania Bara na dola bilioni 8.6 ni kwa Zanzibar.
Hatifungani za kijani na hatifungani endelevu
Hatifungani
Mtoaji
Aina
Kiasi
Tarehe na uorodheshaji
Kijani Bond
CRDB Bank
Kijani, awamu ya kwanza ya programu ya US$ milioni 300
TSh bilioni 171.8, riba ya 10.25%
Mauzo 31 Ago–6 Okt 2023, DSE, Soko la Hisa la Luxembourg kuanzia 30 Jun 2025
Jamii Bond
NMB Bank
Endelevu, awamu za shilingi na za dola
TSh bilioni 400
DSE, tarehe haikuoneshwa katika chanzo
Hatifungani ya Kijani ya Miundombinu ya Maji (Water Infrastructure Green Bond)
Tanga UWASA
Kijani, ya taasisi ya umma isiyo ya Serikali Kuu
TSh bilioni 53.12
Ilizinduliwa 22 Feb 2024, iliorodheshwa DSE 15 Mei 2024
Chanzo: LuxSE · FSD Africa · CMSA · BII / AVCA · Joint press release — Kiasi kama kilivyochapishwa na masoko ya hisa, watoaji na washirika. Wakati wa uzinduzi mwaka 2023 IFC ilieleza kuwa ilikusudia kuwekeza katika programu ya Kijani, lakini hakuna kiasi cha IFC kilichothibitishwa kilichopatikana.
Miradi ya Mfuko wa Kijani wa Tabianchi (GCF) inayohusu Tanzania
Mradi
Taasisi iliyoidhinishwa
Iliidhinishwa
Fedha za GCF (US$ milioni)
Zilizotolewa (% ya fedha za GCF)
FP179 Agriculture Climate Adaptation Technology Deployment Programme (programu ya kusambaza teknolojia za kilimo za kukabiliana na tabianchi)
CRDB Bank
7 Okt 2021
100.0
65
FP041 Simiyu Climate Resilient Project (mradi wa uhimilivu wa tabianchi Simiyu)
KfW
6 Apr 2017
115.0
60
FP218 Uhimilivu wa tabianchi katika mandhari ya Kigoma
UNEP
25 Okt 2023
19.0
7
FP220 Utaratibu wa fedha za kukabiliana na athari za tabianchi vijijini, Afrika Mashariki (nchi 4)
IFAD
25 Okt 2023
55.0
–
FP269 Afua za sekta ya maziwa kwa ajili ya kupunguza uzalishaji wa gesijoto na kukabiliana na athari za tabianchi (nchi 4)
IFAD
3 Jul 2025
150.0
6
Chanzo: GCF — Hadi Oktoba 2026 ukurasa wa nchi wa GCF uliorodhesha miradi 12 yenye fedha za GCF za dola za Marekani milioni 358 kwa Tanzania, ikijumuisha sehemu ya Tanzania katika miradi ya nchi nyingi. FP179 inajumuisha mkopo wa dola milioni 70, dhamana ya dola milioni 10 na ruzuku ya dola milioni 20.
Mgawanyo wa mapato ya miradi ya kaboni inayotegemea ardhi, Tangazo la Serikali Na. 636 la 2022 kama lilivyotungwa awali (kabla ya marekebisho ya 2023)
Mpokeaji
Sehemu ya mapato ghafi kutokana na upunguzaji wa uzalishaji wa gesijoto uliothibitishwa
Mamlaka inayosimamia eneo
61%
ambapo serikali ya kijiji au mtaa
pointi 51 kati ya 61
ambapo halmashauri, pale mamlaka inayosimamia eneo inapokuwa chini ya halmashauri
pointi 10 kati ya 61
Kinachobaki kwa mwendeshaji wa mradi
39%
ambapo hulipwa na mwendeshaji wa mradi kwa mamlaka ya taifa iliyoteuliwa
pointi 9 kati ya 39
Chanzo: GN 636 of 2022 — Tangazo la Serikali Na. 636 la tarehe 28 Oktoba 2022, mgawanyo kama ulivyotungwa awali. Tangazo la Serikali Na. 721 la 2023 lilirekebisha Kanuni hizi, na maandishi yake rasmi hayakupatikana, hivyo mgawanyo unaotumika sasa unaweza kuwa tofauti.
7.2
Maana yake kwa taasisi zinazotoa mikopo ya kilimo
Vihatarishi vya tabianchi vimekuwa suala la usimamizi tangu 2025
Miongozo ya mwaka 2025 inazitaka benki kusimamia, kufanyia majaribio ya uhimilivu (stress test) na kuweka wazi vihatarishi vinavyohusiana na tabianchi, na inahusu mikopo ya kilimo kama ilivyo kwa mikopo mingine2.
Kanuni za hatifungani zinataja mikopo ya kilimo
Kanuni za hatifungani endelevu za mwaka 2025 zinaorodhesha mikopo na bima ya kilimo pamoja na kilimo endelevu miongoni mwa matumizi ya kijamii na ya kijani yanayostahili ya fedha zinazokusanywa5.
Fedha za mifuko ya tabianchi kupitia benki ya ndani
Programu ya GCF ya FP179 na CRDB Bank inajumuisha mkopo wa dola za Marekani milioni 70, dhamana ya dola milioni 10 na ruzuku ya dola milioni 20 kwa teknolojia za kukabiliana na athari katika kilimo11.
Mahitaji makubwa ya kukabiliana na athari katika kilimo
Mpango wa Taifa wa Kukabiliana na Athari za Mabadiliko ya Tabianchi (NAP) unakadiria mahitaji ya kukabiliana na athari katika kilimo cha Tanzania Bara kuwa dola za Marekani bilioni 6.1, zikiwemo dola bilioni 0.5 kwa usimamizi wa vihatarishi vya kilimo na huduma jumuishi za fedha20.
Maudhui yaliyoandaliwa kwa msaada wa akili mnemba (AI) na kupitiwa na mhariri: Ukurasa huu uliandaliwa kwa msaada wa akili mnemba (AI) na kupitiwa na mhariri. (mapitio ya mwisho: Oktoba 2026) Licha ya mapitio haya, huenda bado kuna makosa au takwimu zilizopitwa na wakati, hivyo tafadhali hakiki takwimu muhimu kwa kuzilinganisha na vyanzo vya msingi vilivyounganishwa kabla ya kuzitegemea. Hakuna maudhui yoyote katika ukurasa huu yanayopaswa kuchukuliwa kuwa ushauri wa uwekezaji, wa kisheria au wa kifedha.
