Muhtasari

Mwaka 2025 kilimo kilichangia karibu robo ya Pato la Taifa, na katika sensa ya mwaka 2019 nusu ya kaya zote zilikuwa zikijishughulisha na kilimo. Mwaka 2025 kilimo, misitu na uvuvi vilizalisha thamani iliyoongezwa ya shilingi bilioni 4,071.0, sawa na asilimia 23.2 ya Pato la Taifa, baada ya ukuaji halisi wa asilimia 3.1¹. Kwa mujibu wa takwimu za Benki ya Dunia, thamani hii ilikuwa sawa na dola za Marekani bilioni 31.5². Sensa ya mwaka 2019 ilihesabu kaya 6,354,211 zinazojishughulisha na kilimo, yaani asilimia 52.3 ya kaya zote (ukokotoaji wetu), na asilimia 88.7 ya kaya hizo zililima hasa kwa ajili ya kujikimu³. Makadirio ya kimodeli ya Shirika la Kazi Duniani (ILO) yanaonyesha kuwa kilimo kilichangia asilimia 45.8 ya ajira mwaka 2025⁸. Kenya haijafanya sensa kamili ya kilimo tangu uhuru, na matokeo ya sensa ya kwanza, ya mwaka 2025/26, yalikuwa bado hayajachapishwa hadi Oktoba 2026⁹.

Uzalishaji unajumuisha mazao makuu ya chakula kwa soko la ndani pamoja na mazao ya kuuza nje. Uzalishaji wa mahindi ulikadiriwa kuwa magunia milioni 45.8 ya kilo 90 mwaka 2025, na uzalishaji wa chai iliyosindikwa tani elfu 550.4⁴. Mauzo nje ya mazao mabichi ya bustani yaliingiza shilingi bilioni 143.8 mwaka 2025, ambapo maua yalichangia shilingi bilioni 81.3⁴. Kwa mujibu wa takwimu za FAOSTAT, mwaka 2024 Kenya ilikuwa nchi ya tatu duniani kwa uzalishaji wa majani ya chai na ya kwanza kwa uzalishaji wa maziwa ya ngamia (upangaji wetu wa nafasi)¹⁰. Mashamba madogo, ambayo KNBS inayafafanua kuwa mashamba yenye ukubwa wa chini ya hekta 20, yalichangia asilimia 71.6 ya mauzo ya mazao yaliyouzwa sokoni na kurekodiwa mwaka 2025⁴.

Mwaka 2025 Kenya iliuza nje bidhaa za kilimo na chakula zaidi kuliko ilivyoagiza. Kwa mujibu wa takwimu za UN Comtrade, mwaka 2025 Kenya iliuza nje bidhaa za kilimo na chakula zenye thamani ya dola za Marekani bilioni 4.78 na kuagiza kutoka nje bidhaa za aina hiyo zenye thamani ya dola bilioni 3.59⁷. Kahawa, chai na viungo vilichangia dola bilioni 1.88 za mauzo nje, na mimea hai na maua dola bilioni 0.88, huku nafaka (dola bilioni 1.20) na mafuta ya mimea (dola bilioni 1.12) zikiongoza katika uagizaji⁷.

Mikopo ya benki kwa sekta ya kilimo ni midogo ikilinganishwa na uzalishaji wa sekta hiyo. Mwishoni mwa mwaka 2025 benki za biashara zilikuwa na mikopo ya kilimo ya shilingi bilioni 197.9, takriban dola za Marekani bilioni 1.53 na asilimia 4.6 ya jumla ya mikopo, na asilimia 19.3 ya mikopo hiyo ilikuwa chechefu (ukokotoaji wetu)⁶⁵. Utafiti wa FinAccess wa mwaka 2024 ulibaini kuwa chanzo kikuu cha ugharamiaji wa shughuli za kila siku za kilimo kilikuwa mapato ya kilimo yaliyowekezwa tena, kwa asilimia 49.3¹¹. Riba ya Banki Kuu (CBR) imekuwa asilimia 8.75 tangu Februari 2026 na ilibaki katika kiwango hicho katika kikao cha tarehe 7 Oktoba 2026¹²¹³.

Ukame ndiyo changamoto iliyotajwa mara nyingi zaidi mwaka 2024. Katika utafiti wa FinAccess wa mwaka 2024, ukame ulishika nafasi ya kwanza miongoni mwa changamoto za kilimo, kwa asilimia 19.2¹¹. Kwa mujibu wa takwimu za ERA5, misimu yote mitano ya mvua kuanzia Oktoba 2020 hadi Desemba 2022 ilikuwa na mvua chini ya wastani wa kipindi cha 1991–2020, kwa hadi asilimia 54 (ukokotoaji wetu)¹⁴. NDC ya pili ya Serikali inakadiria hasara za kiuchumi zilizotokana na ukame wa mwaka 2022 kuwa zaidi ya shilingi bilioni 70¹⁵.