Uchumi wa kilimo na muundo wake

Thamani halisi iliyoongezwa ya kilimo, misitu na uvuvi ilipungua kwa asilimia 0.4 mwaka 2021 na kwa asilimia 1.5 mwaka 2022, ikakua kwa asilimia 6.6 mwaka 2023 na asilimia 4.4 mwaka 2024, na ilikua kwa asilimia 3.1 mwaka 2025 ikilinganishwa na ukuaji wa Pato la Taifa wa asilimia 4.6 mwaka 2025¹. Katika robo ya pili ya mwaka 2026 sekta hiyo ilikua kwa asilimia 3.5 ikilinganishwa na asilimia 4.0 mwaka mmoja kabla, na KNBS ilihusisha kupungua huko kwa kasi ya ukuaji kwa sehemu na kumalizika mapema kwa mvua za masika za Machi–Mei². Kwa bei za mwaka 2016, kilimo cha mazao kilizalisha shilingi bilioni 1,316.5 mwaka 2025, ufugaji shilingi bilioni 404.2, misitu shilingi bilioni 108.2 na uvuvi na ufugaji wa samaki shilingi bilioni 60.7¹.

Kwa bei za sasa, sehemu ya kilimo katika Pato la Taifa iliongezeka kutoka asilimia 17.6 mwaka 2010 hadi asilimia 22.7 mwaka 2020 na asilimia 23.2 mwaka 2025 kwa mujibu wa takwimu za Benki ya Dunia, ambazo zinatumia hesabu za kitaifa za KNBS³. Kwa dola, thamani iliyoongezwa iliongezeka kutoka dola za Marekani bilioni 7.98 mwaka 2010 hadi dola za Marekani bilioni 31.48 mwaka 2025, ikipungua kwa muda mwaka 2023 wakati wastani wa mwaka wa thamani ya shilingi ulipodhoofika hadi shilingi 139.85 kwa dola⁴⁵.

Sensa ya 2019 ilihesabu kaya 6,354,211 zinazojihusisha na kilimo kati ya kaya 12,143,913, ambapo kaya 5,555,974 zililima mazao na kaya 4,729,288 zilifuga mifugo, huku kaya 369,679 zikitumia umwagiliaji¹³. Kati ya kaya zinazojihusisha na kilimo, kaya 5,637,450 zililima hasa kwa ajili ya kujikimu na kaya 506,687 hasa kwa ajili ya kuuza¹³. Usajili wa wakulima uliofanyika mwaka 2023 ulihesabu takriban wakulima milioni 6.5, ambapo asilimia 55.5 kati yao walijihusisha na kilimo mchanganyiko wa mazao na mifugo¹⁴.

Takwimu za ajira zinaonyesha picha mbili tofauti. Makadirio ya kimodeli ya ILO, yanayojumuisha wakulima wanaojiajiri, yalionyesha kilimo kuwa na asilimia 45.8 ya ajira mwaka 2025, ikilinganishwa na asilimia 55.6 mwaka 2010¹⁰. Takwimu za ajira za KNBS hazijumuishi kilimo kidogo na ufugaji wa kuhamahama, na zinaonyesha waajiriwa 311,900 wanaolipwa mshahara katika sekta binafsi ya kilimo, misitu na uvuvi mwaka 2025¹.

Kiwango cha jumla cha umaskini kilikuwa asilimia 39.8 mwaka 2022, yaani asilimia 42.9 vijijini na asilimia 33.2 mijini, ikilinganishwa na asilimia 36.1 mwaka 2015/16¹⁵. Umaskini wa chakula uliathiri asilimia 31.7 ya wakazi mwaka 2022¹⁵.

KNBS huainisha mashamba ya hekta 20 na zaidi kuwa mashamba makubwa, na mashamba hayo yalichangia asilimia 28.4 ya mauzo ya mazao yaliyorekodiwa sokoni mwaka 2025 (ukokotoaji wetu), ikilinganishwa na asilimia 71.6 kwa mashamba madogo¹⁷. Thamani iliyoongezwa ya kilimo ilisambaa katika kaunti mbalimbali, ambapo Meru (asilimia 8.1) na Nakuru (asilimia 6.4) zilichangia sehemu kubwa zaidi kwa wastani katika kipindi cha 2020–2024, huku kaunti 12 kati ya 47 zikichangia chini ya asilimia 1 kila moja¹⁴.

Ardhi ya kilimo ilichukua asilimia 50.0 ya eneo la nchi kavu mwaka 2024 na ardhi inayofaa kwa kilimo cha mazao asilimia 11.5, huku ardhi inayomwagiliwa ikiwa takriban asilimia 1 ya ardhi ya kilimo¹⁸. Katiba inaainisha ardhi kuwa ya umma, ya jamii au ya binafsi, na Sheria ya Ardhi ya Jamii (Community Land Act) ya mwaka 2016 inaweka utaratibu wa kusajili ardhi ya jamii¹⁹²⁰.