Minyororo ya thamani na taasisi za masoko

National Fertilizer Subsidy Programme (Mpango wa Kitaifa wa Ruzuku ya Mbolea) huuza mbolea kwa wakulima waliosajiliwa kupitia vocha za kielektroniki, ambazo wakulima hao huzitumia katika maghala ya NCPB, vyama vya ushirika na kwa wauzaji wa pembejeo za kilimo¹. Vocha hizo husimamiwa kupitia Kenya Integrated Agriculture Management Information System (Mfumo Jumuishi wa Taarifa za Usimamizi wa Kilimo wa Kenya, KIAMIS), ambao pia hushughulikia usajili wa wakulima na huduma za ugani kwa njia ya kidijitali, na zaidi ya wakulima milioni 6.8 walikuwa wamesajiliwa kufikia Juni 2025²³. Kwa msimu wa mvua za masika wa 2025 Serikali ilinunua magunia milioni 7.4 yaliyouzwa kwa wakulima kwa bei ya shilingi 2,500 kwa gunia la kilo 50, na mwezi Septemba 2026 bei ilikuwa shilingi 2,000¹⁴. Wizara iliripoti mwezi Oktoba 2026 kwamba zaidi ya magunia milioni 38 yalikuwa yametolewa kwa ruzuku tangu mwaka 2022⁵. Takwimu zilizokaguliwa kuhusu matumizi ya ruzuku kwa kila msimu hazikupatikana.

Uagizaji wa mbolea za kemikali ulipungua hadi tani 561,986 mwaka 2022 na kufikia tani 919,982 mwaka 2025, kiasi ambacho ni asilimia 10.2 zaidi ya mwaka 2024⁶. Sheria ya Mbolea na Vyakula vya Mifugo (Fertilizers and Animal Foodstuffs Act, Sura ya 345) inadhibiti uagizaji, utengenezaji na uuzaji wa mbolea hizo⁷.

Chini ya Jedwali la Nne la Katiba, serikali za kaunti zina jukumu la kilimo cha mazao na ufugaji, udhibiti wa magonjwa ya mimea na wanyama na uvuvi, huku Serikali ya Kitaifa ikiweka sera ya kilimo¹⁰. Matumizi ya Serikali ya Kitaifa katika kilimo, misitu, uvuvi na uwindaji yalikuwa shilingi bilioni 97.0 katika mwaka wa fedha 2025/26, takriban dola za Marekani milioni 750 kwa kiwango cha shilingi 129.28 kwa dola, ambacho ni wastani wa viwango vya wastani vya kila mwezi vya IMF katika mwaka wa fedha 2025/26, na asilimia 2.3 ya matumizi ya Serikali ya Kitaifa (ukokotoaji wetu), huku matumizi ya kaunti katika kilimo yakitarajiwa kufikia shilingi bilioni 31.3⁶¹¹. Fahirisi ya Mwelekeo wa Kilimo (Agriculture Orientation Index), inayolinganisha sehemu ya kilimo katika matumizi ya umma na sehemu yake katika Pato la Taifa, ilikuwa 0.130 mwaka 2025¹².

Mauzo ya mahindi kwa National Cereals and Produce Board (NCPB) na kwa wasagaji yalikuwa tani elfu 178.0 mwaka 2025, sawa na asilimia 4.3 ya makadirio ya uzalishaji (ukokotoaji wetu)¹². Sheria ya Mashirika Yanayomilikiwa na Serikali (Government Owned Enterprises Act) ya 2025 ilifuta Sheria ya NCPB (NCPB Act) kuanzia tarehe 5 Desemba 2025 na inaiorodhesha NCPB miongoni mwa mashirika yatakayoundwa upya kuwa kampuni za umma zenye dhima ya kikomo¹³. Kenya ilikuwa na vyama 9,640 vya ushirika vya kilimo vilivyosajiliwa mwaka 2025, vikiwemo vyama 910 vya maziwa na vyama 808 vya kahawa, pamoja na vyama 14,882 vya akiba na mikopo, na vyama vya ushirika vilizalisha tani elfu 36.8 kati ya tani elfu 51.4 za kahawa mwaka 2024/25¹². Vyama hivyo husajiliwa chini ya Sheria ya Vyama vya Ushirika (Co-operative Societies Act, Sura ya 490)¹⁴. KTDA inamilikiwa na takriban wakulima wadogo 600,000 wa chai kupitia kampuni 54 za chai zenye viwanda 69¹⁵.

Mizania ya chakula ya KNBS inaonyesha kiwango cha kujitosheleza kwa chakula cha asilimia 99.7 mwaka 2025, baada ya asilimia 105.6 mwaka 2024 na asilimia 87.5 katika mwaka wa ukame wa 2022, pamoja na uwiano wa utegemezi wa uagizaji wa asilimia 18.3¹².

Sheria ya Mfumo wa Stakabadhi za Ghala (Warehouse Receipt System Act, Sura ya 350, Sheria Na. 8 ya 2019) ilianzisha Warehouse Receipt System Council (Baraza la Mfumo wa Stakabadhi za Ghala), ambalo huthibitisha maghala na kutunza masjala kuu ya stakabadhi, na Sheria hiyo ilianza kutumika tarehe 2 Julai 2019¹⁶¹⁷. Wawekaji wa mazao wanaweza kuweka stakabadhi zao kama dhamana kwa taasisi 18 zinazoshiriki, yaani benki, benki za huduma ndogo za fedha na SACCO, ambazo kwa kawaida hukopesha hadi sehemu fulani ya thamani ya bidhaa zilizohifadhiwa, kwa mfano asilimia 70–80¹⁸. Mwezi Septemba 2026 maghala yaliyothibitishwa yalihifadhi magunia 6,846 ya kilo 50 ya mahindi, alizeti, soya, ndengu na kahawa (ukokotoaji wetu)¹⁹.

Katika mwaka wa fedha 2024/25 Baraza lilisajili stakabadhi 40 za ghala, likathibitisha waendeshaji 8 wa maghala katika kaunti za Nakuru, Trans Nzoia, Uasin Gishu, Kirinyaga na Meru pamoja na wasimamizi 3 wa dhamana, na likaziingiza taasisi 15 za fedha katika mfumo²⁰. Wawekaji waliweka magunia 5,844 katika maghala yaliyothibitishwa na stakabadhi 7 zilipatiwa mikopo, na Baraza lilianza kuingiza kahawa katika mfumo kwa kuunganisha mfumo huo na Nairobi Coffee Exchange (Soko la Kahawa la Nairobi)²⁰.